<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="es">
	<id>https://wiiki.cenzontle.org/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Paola</id>
	<title>Wiiki - Contribuciones del usuario [es]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiiki.cenzontle.org/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Paola"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Especial:Contribuciones/Paola"/>
	<updated>2026-04-24T00:50:21Z</updated>
	<subtitle>Contribuciones del usuario</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.0</generator>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Paaria&amp;diff=991</id>
		<title>Paaria</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Paaria&amp;diff=991"/>
		<updated>2025-07-07T21:15:31Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: Página creada con «&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Paaria&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;»&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;Paaria&#039;&#039;&#039;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=990</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=990"/>
		<updated>2025-07-07T21:09:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|kakaite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kakaite tsip+ anene&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|kaka+yarita&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaka+yarita ne pe ta axe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;voy en lugares sagrados&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;las flores del pochote son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri ne teukari ke aku nereta h+awix+&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la mañana mi abuelo me dijo hola&amp;quot;  &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|ne ki kunie p+pa &amp;quot;mi casa esta grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+pi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mariposa es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne matsika k+rinku p+ y+ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano es gringo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kamixa p+ t+ni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la camisa esta sucio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨmɨ]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kwerietɨ&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|por favor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kwerietɨ kutsiuri ne nata tuiri&#039;&#039;&#039; &amp;quot;por favor pasa el morral&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kemari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|un cambio de ropas&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kemari waɨka ne pe xeiya.&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha ropa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;keri tsi pa ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;           sabe bueno &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuitarai&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|papa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kuitarai ne pe tikuai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer comi tortillas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tostada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xa+ tsipa ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la tostada sabe rico&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kakari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|azucar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pani pa kaka&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el pan esta dulce&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuni&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|camisa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kamixa tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;la camisa esta bonita&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=986</id>
		<title>P</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=986"/>
		<updated>2025-07-07T21:04:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[paaria]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|templo&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;paaria tsipɨ ane&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el templo es bonito&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[puwari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor de cempasuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puwari pu taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la flor de cempasuchil es amarilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	puraikixa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hierba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puraikixa yeuta peuxuawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en el campo hay hierba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa éimame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|servilleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papa éimame nepetan+&#039;&#039;&#039; &amp;quot; termine mi servilleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		patu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;patu kunie peu yeyeu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pato tiene patas grandes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puxu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|burro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puxu kunie p+ naka t+t+&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el burro tiene orejas largas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pix+x+i&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pollito&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pix+x+i tsi p+ pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pollito esta chiquito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puripu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulpo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puripu nepe may+a&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;agare a un pulpo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|piriwinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pinguino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;piriwinu ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;bi a un pinguino&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pinixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sandia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pinixi ne pe takwai&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;comi una sandia&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pani&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pan&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pani nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;compre un pan&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|tortilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kie ne p+ re pi&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;tortie en mi casa&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papayu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|papaya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papayu p+ tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;las papayas son de color amarillo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[peexa papa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla de elote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;peexa papa nepeti wewi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hice tortillas de elote&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=985</id>
		<title>P</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=985"/>
		<updated>2025-07-07T21:03:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|paaria  &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|templo&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;paaria tsipɨ ane&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el templo es bonito&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[puwari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor de cempasuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puwari pu taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la flor de cempasuchil es amarilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	puraikixa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hierba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puraikixa yeuta peuxuawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en el campo hay hierba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa éimame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|servilleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papa éimame nepetan+&#039;&#039;&#039; &amp;quot; termine mi servilleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		patu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;patu kunie peu yeyeu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pato tiene patas grandes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puxu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|burro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puxu kunie p+ naka t+t+&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el burro tiene orejas largas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pix+x+i&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pollito&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pix+x+i tsi p+ pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pollito esta chiquito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puripu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulpo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puripu nepe may+a&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;agare a un pulpo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|piriwinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pinguino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;piriwinu ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;bi a un pinguino&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pinixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sandia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pinixi ne pe takwai&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;comi una sandia&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pani&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pan&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pani nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;compre un pan&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|tortilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kie ne p+ re pi&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;tortie en mi casa&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papayu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|papaya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papayu p+ tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;las papayas son de color amarillo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[peexa papa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla de elote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;peexa papa nepeti wewi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hice tortillas de elote&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Wexika_ka%C9%A8ye&amp;diff=980</id>
		<title>Wexika kaɨye</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Wexika_ka%C9%A8ye&amp;diff=980"/>
		<updated>2025-07-07T20:56:09Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: Página creada con «&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Wexikakaɨye&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (teiwarikɨ &amp;quot;sol&amp;quot;, kɨrinkɨkɨ &amp;quot;sun&amp;quot;)  pɨ xɨka tiyu taiya,tau ta ukiyari.»&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;Wexikakaɨye&#039;&#039;&#039; (teiwarikɨ &amp;quot;sol&amp;quot;, kɨrinkɨkɨ &amp;quot;sun&amp;quot;)  pɨ xɨka tiyu taiya,tau ta ukiyari.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=972</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=972"/>
		<updated>2025-07-07T20:39:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne teukari p+ mara akame&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;mi abuelo es un cantador&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nawieya p+ kutuxawi&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot; el piel de venado son de color gris&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mu u&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabeza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;iya kuinie mu u nena&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ella tiene una cabeza grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mutsira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mochila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mutsira tsi pu pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mochila es chica&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsɨwa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulcera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsɨwa tsie tutu peuku mane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la pulcera ahi flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[munu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|muñeca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;munu tsi pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la muñeca es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[wexika kaɨye]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sol&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wexika kaɨye ximeri pa ti neika&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el sol sale enla mañana&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=970</id>
		<title>T</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=970"/>
		<updated>2025-07-07T20:39:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Tai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fuego, lumbre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tai p+ ti yu taiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el fuego quema&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Takwatsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Estuche de plumas del [[mara&#039;akame]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takwatsi tak+ k+p+ wewiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el estuche de plumas del mara akame esta hecho de palma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[Tawari]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Huevo&lt;br /&gt;
|Huevos/ plural&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tawari etsariyari tsipa&#039;ane&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el huevo hervido sabe rico&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[tɨpina]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|colibrí&lt;br /&gt;
|tɨpinatsixi pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie &#039;u ye wetɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el colibrí se ve hermoso parado en las flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		&#039;&#039;&#039;[[Tuutú]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuturi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Tuwaxa|&#039;&#039;&#039;tuwaxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|paño&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuwaxak+ te pu yu ti waya&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;con el paño nos pegamos&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taxa&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|amarillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku pɨ taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el mango es amarillo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ta&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ra&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuturi pɨ taɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor es color rosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|texumpame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lanzador de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;texumpame kɨ nepɨ retatuaxixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el lanzador de piedra lance una piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|blanco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsawanu kani tuxani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la sabana es de color blanco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tep&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;a&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pistola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepɨa nepe xeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo una pistola&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti tuaxaame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|resortera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tituaxame nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre una resortera&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pierna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana teurieya kwinie neti nake&#039;&#039;&#039; &amp;quot; me gusta mucho la pierna de pollo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxú&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|salvia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuxu nepe kuwau&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a buscar salvia&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|palma &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne xupureru takɨkɨ pu tsaiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi sombrero esta hecho de palma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jitomate &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati pu xeta&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el jitomate es de color rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|araña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka netsiu kei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la araña me pico&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|corral de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya ta tuixu ne pau ka &#039;ɨnaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;meti al puerco en el corral de piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|roble&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa pu ta wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el roble se seco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tatsiu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|conejo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tatsiu kwinie ratsunawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el conejo sabe brincar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;we&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jaguar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tɨwe ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a un jaguar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|alacran&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;terɨka ne tsiu kei &amp;quot;&#039;&#039;&#039;me pico un alacran&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuixu &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el puerco esta comiendo maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tepu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el tambor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuturi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuutu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tete kwnie titse&#039;i&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la piedra esta duro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti útame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ropero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;ti útame tsip+ ane&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el ropero es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter+ta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cueva&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ter+ta kunie reuye y+xa+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;adentro de la cueva esta oscuro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tawari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huevo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tawarik+ neu re kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con huevo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tetsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tamales&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tetsu nepe mikie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer me regalaron tamales&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu waiyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne de puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tuixu neure mi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer le di de comer al puerco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tenik+ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mesquino &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne taru tenik+ri kunie reu yatsa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;mi hermanito tiene muchos mesquinos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t+k+xi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|camarones&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai t+k+xik+ neure kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con camarones&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taka+ya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sol&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri taka+ya pa ti neika&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en la mañana sala el sol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teukari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|abuelo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ne teukari ne pa+ ye+wa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;yo quiero a mi abuelo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tutsi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tutsi p+tiyu tawait+wa&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el vino emborracha&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tepari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepari p+tiyu kuinituwa &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tep+rarai&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepurarai kuieta p+ kiekame &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|turuki&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;turuki kwnie p+ pa&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el carro esta grande&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=967</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=967"/>
		<updated>2025-07-07T20:33:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne teukari p+ mara akame&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;mi abuelo es un cantador&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nawieya p+ kutuxawi&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot; el piel de venado son de color gris&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mu u&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabeza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;iya kuinie mu u nena&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ella tiene una cabeza grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mutsira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mochila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mutsira tsi pu pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mochila es chica&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsɨwa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulcera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsɨwa tsie tutu peuku mane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la pulcera ahi flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[munu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|muñeca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;munu tsi pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la muñeca es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wexika kaɨye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sol&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wexika kaɨye ximeri pa ti neika&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el sol sale enla mañana&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=959</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=959"/>
		<updated>2025-07-07T19:56:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne teukari p+ mara akame&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;mi abuelo es un cantador&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nawieya p+ kutuxawi&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot; el piel de venado son de color gris&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mu u&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabeza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;iya kuinie mu u nena&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ella tiene una cabeza grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mutsira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mochila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mutsira tsi pu pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mochila es chica&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsɨwa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulcera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsɨwa tsie tutu peuku mane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la pulcera ahi flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[munu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|muñeca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;munu tsi pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la muñeca es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%E2%80%B2A&amp;diff=954</id>
		<title>′A</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%E2%80%B2A&amp;diff=954"/>
		<updated>2025-07-07T19:35:16Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;akɨwari]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|insecto palo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ak+wari kunie ti waki&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el insecto palo esta muy flaco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ai]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|peña, peñasco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aikutsi]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|tecomate&lt;br /&gt;
|&#039;aikutsite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aikutsitsie nawá nepanu &#039;i&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en el tecomate tomé tejuino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aikɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|azquel&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aikɨ netse kei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me pico un azquel&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;a rika|&#039;a&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;rika]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|saliva&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne &#039;aɨrika puwaki&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi saliva esta seco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;a te|&#039;a&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;te]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hormiga&lt;br /&gt;
|&#039;a&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;tetsi&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aɨte punetsiu kie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me pico una hormiga&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;a x wi|&#039;a&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;x&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;wi]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cinco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aɨxɨwi wiyari nepexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo cinco años&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;a x wirieka|&#039;a&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;x&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;wirieka]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|por quinta ocasion&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me tumbaron por quinta ocasion&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;a xi|&#039;a&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xi]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vapor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xarita &#039;aɨxi patineika&#039;&#039;&#039; &amp;quot;sale vapor en la olla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aaye]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guasima&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepekuwaikaxɨ &#039;aaye muyewetsie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fuimos a jugar donde esta la guasima&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ai]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|peñasco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;ai mutininiere tepanukɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fuimos a los peñascos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aik|&#039;aik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|el año pasado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aikɨ ne niwe panayetɨa &#039;etsikwera&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hijo salio de la escuela el año pasado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aik|&#039;aik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|asquel&lt;br /&gt;
|&#039;aik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xi&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aikɨxi yeuta mepukekatari&#039;&#039;&#039; &amp;quot;los asqueles son del monte&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aina]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cangrejo&lt;br /&gt;
|&#039;ainari&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aina nepekwaitsɨpaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;pesque a un cangrejo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aitarame]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|coralillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hɨritsie nanuyaka &#039;aitarame ne hɨxie pauyetɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a la sierra y un caralillo paso en frente de mi&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aitsarie]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lugar sagrado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aitsarie nepurekutuatɨya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aix a|&#039;aix&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;a]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|bien&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aixɨa nepureu&#039;erie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me siento bien&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ak weme|&#039;ak&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;weme]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|niñer@&lt;br /&gt;
|&#039;ak&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;wemete&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xeime &#039;akɨweme nepexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo a un niñero&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aki]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|arroyo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekie &#039;aki peuyeka&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi casa pasa un arroyito&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aki|&#039;aaki]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|costilla&lt;br /&gt;
|&#039;akite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aki nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre una costilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;akuxi]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|esperame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;akuxi neneukwewi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;esperame poquito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aru]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guajolote&lt;br /&gt;
|&#039;aruxi&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;aruxi tsimepa&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;están bien sabrosos los guajolotes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;aru &#039;itsarieya]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|caldo de guajolote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai &#039;aru &#039;itsarieya tepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer comimos con caldo de guajolote&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;atahaika]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ocho&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;atahaika wiyari nunutsi pexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el niño tiene ocho años&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;atahuta]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|siete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;atahuta paɨmeme tumini nepa&#039;ɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;traigo siete pesos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;atakwai]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|lagartija&lt;br /&gt;
|&#039;atakwaixi&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai &#039;atakwai tɨɨri mepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer mataron una lagartija los niños&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;atanauka]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nueve&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;atanauka wiyari nepexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo nueve años&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;atari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|escroto&lt;br /&gt;
|&#039;atarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;turu &#039;atarieya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;los escrotos del toro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ataxewi]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|seis&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;ataxewi metseriyaritsie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en el mes de junio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ate]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|piojo&lt;br /&gt;
|&#039;atetsi&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;netaru pu&#039;atetsie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermanito tiene piojos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;atsiritu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|murcielago&lt;br /&gt;
|&#039;atsiritutsixi&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;terɨta kwinimieme mepute&#039;ane &#039;atsiritutsixi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hay muchos murciélagos en la cueva&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;auri]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cachete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne&#039;aurita netseuti kukuine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me duele en mi cachete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;awa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuerno&lt;br /&gt;
|&#039;awate&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;neturu kwinimieme pure&#039;awa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi toro tiene muchos cuernos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;axuxi]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ajo&lt;br /&gt;
|&#039;axuxite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;axuxi nepekunanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a comprar ajo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ayeimana]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pasado mañana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;ayeimana nepukɨ&#039;aimie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;pasado mañana ire a la leña&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&#039;Aixɨa. Bien (contestación de saludo)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%27E&amp;diff=953</id>
		<title>&#039;E</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%27E&amp;diff=953"/>
		<updated>2025-07-07T19:31:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[&#039;eeka]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|viento&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kwinimieme pɨtiu &#039;eka&#039;&#039;&#039; &amp;quot;esta ciendo viento de mas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[&#039;etsa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|grano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nunutsi peu&#039;etsa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el niño tiene granos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;etsikwera]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escuela&lt;br /&gt;
|&#039;etsikwerate&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai &#039;etsikwera nepanutɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a la escuela&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%E2%80%B2I&amp;diff=952</id>
		<title>′I</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%E2%80%B2I&amp;diff=952"/>
		<updated>2025-07-07T19:26:44Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Iká]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|carga&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne puxu ne pe ti &#039;ikatɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;le puse carga ami burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikáuna]]&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|hacer mecate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikú]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|maíz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;iku waɨka nepe xeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucho maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikwai]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|comida		&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne &#039;iwa &#039;ikwai netse mi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermana me regalo comida&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikɨri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|elote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ik+ri tsipa ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el elote sabe rico&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Iwi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Falda, vestido&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;iwi tsipɨre exa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi vestido tiene un bonito diseño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ixɨarari]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fiesta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;ixɨarari ne kie pe xuawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi casa hay fiesta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[´Iyari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|corazón&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ´iyari punutuixie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi corazón esta triste&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[´Itupari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puerta &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´itupari hekwame nepeuwi nekita&#039;&#039;&#039; &amp;quot;puse una puerta nueva en mi cuarto&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[´Iwipame]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|aguja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´iwipamekɨ ne ´ixurikite neputiti wipa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la aguja voy a cocer mi prenda&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ikɨri|&#039;ik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ri]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|elote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai &#039;ikɨri nepetakwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer me comí un elote&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ítsari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|caldo de pollo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ítsari tsi pa ánekai&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el caldo de pollo sabia bueno&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;íts ari|&#039;íts+ari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|batidor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;its+ari haku ku p+ wewiya&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el batidor es de otate&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[´iteutsame]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cerillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´iteutsame pe ta hawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el cerillo se mojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;íts|&#039;íts+]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|baston&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;its+ ne teukari pinieya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el baston es de mi abuelo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;iteuki]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;ite ri|&#039;ite+ri]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|planta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ite+ri ne kie pewe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi casa ai una planta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;itua]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nido&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ɨitua pɨde ɨxa&amp;quot;nido es de zacate&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;itɨrai]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sancudo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|itɨrai xuriya pu itsewe&amp;quot;el sancudo chupa sangre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=950</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=950"/>
		<updated>2025-07-07T19:23:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|kakaite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kakaite tsip+ anene&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|kaka+yarita&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaka+yarita ne pe ta axe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;voy en lugares sagrados&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;las flores del pochote son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri ne teukari ke aku nereta h+awix+&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la mañana mi abuelo me dijo hola&amp;quot;  &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|ne ki kunie p+pa &amp;quot;mi casa esta grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+pi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mariposa es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne matsika k+rinku p+ y+ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano es gringo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kamixa p+ t+ni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la camisa esta sucio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨmɨ]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=949</id>
		<title>P</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=949"/>
		<updated>2025-07-07T19:12:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[puwari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor de cempasuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puwari pu taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la flor de cempasuchil es amarilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	puraikixa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hierba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puraikixa yeuta peuxuawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en el campo hay hierba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa éimame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|servilleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papa éimame nepetan+&#039;&#039;&#039; &amp;quot; termine mi servilleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		patu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;patu kunie peu yeyeu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pato tiene patas grandes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puxu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|burro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puxu kunie p+ naka t+t+&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el burro tiene orejas largas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pix+x+i&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pollito&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pix+x+i tsi p+ pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pollito esta chiquito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puripu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulpo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puripu nepe may+a&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;agare a un pulpo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|piriwinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pinguino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;piriwinu ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;bi a un pinguino&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pinixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sandia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pinixi ne pe takwai&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;comi una sandia&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pani&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pan&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pani nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;compre un pan&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|tortilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kie ne p+ re pi&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;tortie en mi casa&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papayu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|papaya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papayu p+ tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;las papayas son de color amarillo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=R&amp;diff=948</id>
		<title>R</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=R&amp;diff=948"/>
		<updated>2025-07-07T19:09:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|rima&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lima&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;rima pa kaka&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la lima es dulce&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=947</id>
		<title>T</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=947"/>
		<updated>2025-07-07T19:07:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Tai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fuego, lumbre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tai p+ ti yu taiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el fuego quema&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Takwatsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Estuche de plumas del [[mara&#039;akame]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takwatsi tak+ k+p+ wewiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el estuche de plumas del mara akame esta hecho de palma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[Tawari]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Huevo&lt;br /&gt;
|Huevos/ plural&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tawari etsariyari tsipa&#039;ane&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el huevo hervido sabe rico&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[tɨpina]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|colibrí&lt;br /&gt;
|tɨpinatsixi pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie &#039;u ye wetɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el colibrí se ve hermoso parado en las flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		&#039;&#039;&#039;[[Tuutú]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuturi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Tuwaxa|&#039;&#039;&#039;tuwaxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|paño&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuwaxak+ te pu yu ti waya&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;con el paño nos pegamos&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taxa&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|amarillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku pɨ taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el mango es amarillo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ta&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ra&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuturi pɨ taɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor es color rosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|texumpame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lanzador de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;texumpame kɨ nepɨ retatuaxixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el lanzador de piedra lance una piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|blanco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsawanu kani tuxani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la sabana es de color blanco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tep&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;a&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pistola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepɨa nepe xeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo una pistola&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti tuaxaame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|resortera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tituaxame nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre una resortera&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pierna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana teurieya kwinie neti nake&#039;&#039;&#039; &amp;quot; me gusta mucho la pierna de pollo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxú&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|salvia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuxu nepe kuwau&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a buscar salvia&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|palma &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne xupureru takɨkɨ pu tsaiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi sombrero esta hecho de palma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jitomate &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati pu xeta&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el jitomate es de color rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|araña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka netsiu kei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la araña me pico&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|corral de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya ta tuixu ne pau ka &#039;ɨnaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;meti al puerco en el corral de piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|roble&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa pu ta wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el roble se seco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tatsiu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|conejo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tatsiu kwinie ratsunawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el conejo sabe brincar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;we&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jaguar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tɨwe ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a un jaguar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|alacran&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;terɨka ne tsiu kei &amp;quot;&#039;&#039;&#039;me pico un alacran&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuixu &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el puerco esta comiendo maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tepu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el tambor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuturi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuutu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tete kwnie titse&#039;i&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la piedra esta duro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti útame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ropero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;ti útame tsip+ ane&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el ropero es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter+ta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cueva&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ter+ta kunie reuye y+xa+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;adentro de la cueva esta oscuro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tawari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huevo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tawarik+ neu re kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con huevo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tetsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tamales&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tetsu nepe mikie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer me regalaron tamales&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu waiyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne de puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tuixu neure mi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer le di de comer al puerco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tenik+ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mesquino &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne taru tenik+ri kunie reu yatsa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;mi hermanito tiene muchos mesquinos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t+k+xi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|camarones&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai t+k+xik+ neure kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con camarones&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taka+ya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sol&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri taka+ya pa ti neika&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en la mañana sala el sol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teukari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|abuelo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ne teukari ne pa+ ye+wa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;yo quiero a mi abuelo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}tawari&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=H&amp;diff=946</id>
		<title>H</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=H&amp;diff=946"/>
		<updated>2025-07-07T18:54:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[há]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|agua&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;haa nepɨxɨriyaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;calente el agua&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hána&#039;&#039;&#039;		&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|arrastrar, jalar algun animal &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne puxu ne pe kutua&#039;&#039;&#039;&amp;quot;yo yebe al burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[háka]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.	&lt;br /&gt;
|1. carrizo; 2. hambre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;haka haa tsie puti nunuiwa&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el carrizo crece en el agua&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hakátɨa	&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|hacer pasar hambre y ayunar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne neuyu hake&#039;&#039;&#039;&amp;quot;yo estoi adieta&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[hayewaxi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guayaba&lt;br /&gt;
|hayewaxite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa &#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la guayaba madura esta rica&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[hakukuri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|chile huajillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hakukuri pu wawaki&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile huajillo estan secos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[huye]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;huyetsie nepu mie&#039;&#039;&#039; &amp;quot; voy en el camino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[hamuitsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|atole &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hamuitsi pa kaka&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el atole esta dulce&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[hɨri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|montaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hɨri warie tau peyu ti neika&#039;&#039;&#039; &amp;quot;detras del sol sale el sol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[huka]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barriga&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemutiuti kwa&#039;a tsie neputa h+p+rike&#039;&#039;&#039; &amp;quot;cuando como se llena mi barriga&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Haitsɨ|haits&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|tejon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsɨkɨ haitsɨ pe wi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el perro agarro un tejon&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hakuxa]]&lt;br /&gt;
|n,&lt;br /&gt;
|otate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hakuxa nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi otate tierno&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[harapai]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cucaracha de agua&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hatɨa nemanutɨa tsie harapai nepewi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;cuando fui al rio agarre una cucaracha de agua&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haxí]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huaje&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai haxí nepeku pii&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a cortar huajes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[huku]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai huku nepe kuxite&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a cortar pino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Harɨka|har&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ka]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|nutria&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ximeri harɨka hata nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la mañana vi una foca&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haikɨ]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|vivora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kuu nepe xei hau yuawime&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer mire una víbora de color azul&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haxi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cocodrilo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai haxi netseanukuwei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer un cocodrilo me persiguio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haɨtɨxi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|paloma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai haɨtɨxi nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer mate a una paloma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haɨri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fruta de capomo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai haɨri nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a traer fruta de capomo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hareku]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|lombris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hareku nehanuwieka nepeti kwaitsɨpaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hayewaxi xawari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|hoja de guayaba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika &#039;etsi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Hɨayame|h&#039;&#039;&#039;ɨayame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|faja&lt;br /&gt;
|hɨayamete&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekutsi hɨayame netseta wewiri&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi abuela me hizo una faja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Hɨtsiwame|h&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;tsiwame]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|silbato&lt;br /&gt;
|hɨtsiwamete&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ahi andaba con un silbato&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Hɨxi|h&#039;&#039;&#039;ɨxi&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ojo&lt;br /&gt;
|hɨxite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne hɨxi punetsiu kukuine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me duele mi ojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[ha mume]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|frijoles en agua&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri ha mumekɨ teputekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la mañana desayunamos con frijoles en agua&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Haɨtɨ|ha&#039;&#039;&#039;ɨtɨ&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|helado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wiyeri waɨkawa pu haɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la lluvia esta muy frio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[ha&#039;a]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|enojado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemama peha&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi mama esta enojada&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hai]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nube&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wa+kawa pu haiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;esta muy nublado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Haikɨri|haik&#039;&#039;&#039;ɨri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|remolino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;haikɨri neki panuti hɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el remolino tumbo el techo de mi casa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haika]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;yu haikame wakatsixi nepuware xeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo tres vacas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haikatewiyari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sesenta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;neteukari haikatewiyari pexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi abuelo tiene sesenta años&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haixa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ojo de agua&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;haixata nepeku hanɨi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui al agua al ojo de agua&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haka]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carrizo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;haka nepekuwite&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer carrizo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hakutsixa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hakutsixakɨ neputiu kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi con &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hama]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lama&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ha puhamaya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el agua esta lamoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hapani]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|fruta del dragon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hapani tsipa&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la fruta del dragón es sabroso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hara]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|calabaza de monte&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hara newaxata paukawɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hay mucha calabaza de monte en mi cuamil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[haramara]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lugar sagrado &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;haramara nepureku tuatɨya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a dejar las ofrendas a haramara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hatsa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|hacha&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;parti la leña con la hacha&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Hatsi tɨxiyari|hatsi t&#039;&#039;&#039;ɨxiyari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|semilla de calabaza molida&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comimos con pollo a la semilla de calabaza molida&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[ha&#039;ute]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piedra de rio&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ha&#039;ute tepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fuimos a traer piedras de rio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hayari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vomito&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai hayaritsie nepeke&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pise en el vomito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hiru]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|hilo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hiru nepeku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a comprar hilo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hiwatsixa]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|despedida&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepeta hiwataxɨ ne kie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[huta]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|dos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;netaru huta wiyari pexeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermanito tiene dos años&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[hutatewiyari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuarenta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hutatewiyari tumini nepa&#039;ɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;traigo cuarenta pesos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[huxari]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pelo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;huxari nepeta xei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me encontré un pelo &amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%27U&amp;diff=945</id>
		<title>&#039;U</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%27U&amp;diff=945"/>
		<updated>2025-07-07T18:49:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;uwa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|caña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;uwa pa kaka&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la caña esta dulce&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	´uta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|otate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´uta ne peku wite&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a cortar otates&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;uakaxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|milpa seco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;úakaxa nepeku wite&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a cortar milpa seca&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		&#039;uweni&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|silla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;uwenitsie mara akame p+ yeixa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador se sienta en la silla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;ukiri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gallo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana &#039;ukiri ximeri puta hiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gallo canta por las mañanas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tepu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepu panutsanixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el tambor se rompio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuuru&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|toro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuuru kunie pɨ pa&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el toro esta grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|utsika&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|chapulin&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;utsika pu tsu nax+me&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;el chapulin esta brincando&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|uaki&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|nanchi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;uaki pu kwaiwa&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;el nanchi se come&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Y&amp;diff=944</id>
		<title>Y</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Y&amp;diff=944"/>
		<updated>2025-07-07T18:46:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Yuimakwaxa&lt;br /&gt;
|n&lt;br /&gt;
|Fiesta del tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;Yuimakwaxa &#039;ikɨɨri mepu &#039;axirɨme&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la fiesta del tambor las personas comen elotes&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	y+xa+ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|negro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne k+pate p+ y+y+xawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi cabello es negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|y+tsikima+ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|morado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kutsiuri p+ y+tsikima+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; mi morral es morada&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		yuawi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|azul&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne mats+wa p+ yuawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot; mi pulsera es de color azul &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|y+na&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tuna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;y+na ne pe ti kwai&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;hoy comi tunas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|yeri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gualacamote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;yeri ne pu inene&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; estoy escarbando gualacamote&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|yui&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|inmaduro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku akuxi pu yu&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el  mango todabia esta verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=X&amp;diff=943</id>
		<title>X</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=X&amp;diff=943"/>
		<updated>2025-07-07T18:40:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xatɨ]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|comal&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xatɨ kunie ti xɨka&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;(teiwarikɨ?)&amp;quot;          &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xetá]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|adj.&lt;br /&gt;
|rojo&lt;br /&gt;
|sinónimo: [[xure]]&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ki pu xeta&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi casa es de color rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xutsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|calabaza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xutsi nepɨ&#039;etsa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;(teiwarikɨ?)&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xutsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|calabaza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xutsi pɨtsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la calabaza es verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xure]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|adj.&lt;br /&gt;
|rojo&lt;br /&gt;
|sinónimo: [[xetá]]&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne&#039;iyari puxure&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi corazón es rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[xupureru]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sombrero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xupureru &#039;epu yewa&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;el sombrero esta grande&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[xaweruxi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pantalon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xaweruxi p+ y+y+xawi&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;los pantalones son negros&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xira&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|silla para montar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xiratsie nepanaka&#039;&#039;&#039; &amp;quot;estoy montado en la silla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xuya&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|espina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xuya punetsiu tse&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me pico la espina&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xiekari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|arena&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xiekari ne panu ye katsixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;serni la arena&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xeiwaxawi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cien&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumini xeiwaxawi nepa &#039;ɨka&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;traia un billete de cien&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xaketsuni&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|requeson&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xaketsuni pu tuxa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el requeson es blanco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xɨtapieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maiz seleccionado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xɨtapieri neputi&#039;utax+ &amp;quot;&#039;&#039;&#039;guarde maíz seleccionado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xuiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|bordado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne xuiya ne petan+&#039;&#039;&#039;&amp;quot;termine mi bordado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kamixa p+ xeta&#039;&#039;&#039;&amp;quot;mi blusa es roja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xapa útame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carpeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xapa útame ta nep+ reti útar+ ne xapate&#039;&#039;&#039; &amp;quot; en la carpeta guarde mis papeles&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xaim+ari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xaim+ari ne peti hauxi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;lave &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|x+ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|armadillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;x+ye ne pe mi&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;yo mate un armadillo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xaweri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|violin&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xawerik+ ne p+ tiu ti yuit+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el violin toco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xukuri ,+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jicara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xukurik+ ne puti +wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la jicara me baño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jicara tradicional&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xukuritsie ti wa+kawa p+ ranu ku pine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la jicara tradicional tienen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[xuturi]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vaca&lt;br /&gt;
|tc.&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xuturik+ mawari p+tiuti xurimani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la sangre de la vaca podemos bendecir&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Ts&amp;diff=942</id>
		<title>Ts</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Ts&amp;diff=942"/>
		<updated>2025-07-07T18:25:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Tsinu|&#039;&#039;&#039;tsinu&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|perrito, cachorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsinu tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el perrito es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[Tsanku]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Chango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsanku nunutsi putatsuaka&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el chongo bebe esta llorando&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[tsuumé]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|moco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nunutsi yu tsume peuku itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el niño se esta limpiando el moco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		[[Tsipu]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chivo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne tsipu ne pe xeiya&#039;&#039;&#039;&amp;quot;yo tengo un chivo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsi&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ra&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|verde&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku pɨ tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el mango es verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsina&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pinto&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´iku pɨ tsitsinawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el maiz es pinto &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ojo de dios&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsikɨri tsipɨ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el ojo de dios esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ts&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|perro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsɨkɨ ti yu kewe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el perro muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsikeru&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|becerro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsikeru peu tsinaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el becerro es pinto&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsipu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chivo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsipu pa awa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chivo tiene cuernos&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ts&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039; h&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;name&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|quita cejas&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsɨkɨ hɨname tsipɨ&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la quita cejas esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Tsar+&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hormiga&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsar+ ne tse ke&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ila hormiga me mordio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsikwuai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|arrayan&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsikwai pu kwaiwa&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;el arrayan se come&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsapa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mojarra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsapa ne pewi&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;agarre una mojarra&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsurakai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pajaro carpintero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsurakai k+yetsie pa kie&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;el pajaro tiene un nido&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|nariz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne tsurita xuriya waka ne&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;el mi nariz salio sangre&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsapu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zapote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsapu pu kwaiwa&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;el zapote se come&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsapa itsariyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|caldo de pezcado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsapa peu karara&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pezcado tiene escamas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsim+aka waiyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne de ardilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsim+aka kunie p+ra wieriwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la ardilla se sabe colgar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsinakari xawari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|hoja de limon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne taru pe kukukai tsinakari xawari nepeika etsiri&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsixai&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|insecto&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsixai tiyu keweni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el insecto muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsinarixa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|agrimilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsinarixa kunie p+ t+t+&#039;&#039;&#039; &amp;quot;las lagrmillas estan altos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsinari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chicuatole&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsinari pu kutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chicuatole es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Ts&amp;diff=941</id>
		<title>Ts</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Ts&amp;diff=941"/>
		<updated>2025-07-07T18:21:08Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Tsinu|&#039;&#039;&#039;tsinu&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|perrito, cachorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tsinu tsipɨ&#039;ane&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;teiwarikɨ?&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[Tsanku]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Chango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tsanku nunutsi puutatsuaka&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[tsuumé]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|moco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Nunutsi yutsumé peuku &#039;itiwa&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		[[Tsipu]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chivo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsipu pa awa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chivo tiene cuernos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsi&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ra&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|verde&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku pɨ tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el mango es verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsina&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pinto&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´iku pɨ tsitsinawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el maiz es pinto &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ojo de dios&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tsikɨri tsipɨ ane &amp;quot;el ojo de dios esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ts&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|perro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsɨkɨ ti yu kewe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el perro muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsikeru&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|becerro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsikeru peu tsinaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el becerro es pinto&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsipu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chivo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsipu pa awa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chivo tiene cuernos&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ts&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039; h&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;name&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|quita cejas&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsɨkɨ hɨname tsipɨ&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la quita cejas esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Tsar+&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hormiga&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsar+ ne tse kei&#039;&#039;&#039;&amp;quot;la hormiga me mordio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsikwuai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|arrayan&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsikwai pu kwaiwa&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&#039;el arrayan se come&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsapa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mojarra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsapa ne pew&#039;&#039;&#039;i&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;agarre una mojarra&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsurakai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pajaro carpintero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsurakai k+yetsie pa kie&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;el pajaro tiene un nido&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|nariz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne tsurita xuriya waka ne&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;el mi nariz salio sangre&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsapu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zapote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsapu pu kwaiwa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;el zapote se come&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsapa itsariyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|caldo de pezcado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsapa peu karara&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pezcado tiene escamas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsim+aka waiyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne de ardilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsim+aka kunie p+ra wieriwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la ardilla se sabe colgar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsinakari xawari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|hoja de limon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne taru pe kukukai tsinakari xawari nepeika etsiri&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsixai&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|insecto&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsixai tiyu keweni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el insecto muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsinarixa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|agrimilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsinarixa kunie p+ t+t+&#039;&#039;&#039; &amp;quot;las lagrmillas estan altos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsinari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chicuatole&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsinari pu kutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chicuatole es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=940</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=940"/>
		<updated>2025-07-07T18:12:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne teukari p+ mara akame&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot;mi abuelo es un cantador&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nawieya p+ kutuxawi&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&amp;quot; el piel de venado son de color gris&amp;quot;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mu u&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabeza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;iya kuinie mu u nena&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ella tiene una cabeza grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mutsira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mochila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mutsira tsi pu pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mochila es chica&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsɨwa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulcera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsɨwa tsie tutu peuku mane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la pulcera ahi flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|munu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|muñeca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;munu tsi pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la muñeca es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=W&amp;diff=939</id>
		<title>W</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=W&amp;diff=939"/>
		<updated>2025-07-07T18:11:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wiiki&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pajaro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wiiki tsiputiu kwika&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pajaro canta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	&#039;&#039;&#039;wari&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|espalda&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne wari netsiu kukuine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me duele mi espalda&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waapuru&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|eucalipto&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waapuru &#039;epu tewi&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el eucalipto es alto&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		wita&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estambre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wita tsipu &#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el estambre esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|watú&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rodilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne peti watumɨrixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot; me lastime mi rodilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|war+i&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|columpio&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;warɨi tsie neputi warɨipa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me subo en el columpio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wipame em+pa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|aguja grande&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wipame em+papa ne pe ti nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre algunas agujas grandes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|waki&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|seco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+ye pu waki&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039; el palo esta seco&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wawiekame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nombre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne netitewa wawiekame&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;yo me llamo osbado&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|waii&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waii pu kwaiwa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;el carne se come&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|war+ka+&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|suegra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne war+ka+ yu niwe ne tse wit+t+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi suegra me dio asu hija&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|warutsi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|abuela&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;warutsi ti xu uu&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;mi abuela esta bordando&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wa+kawa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mucho&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wa+kawa k+yexi pu xuawe&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;hay mucha leña&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|weiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cazar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hik+ te teku weiya&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;hoy vamos a ir a cazar&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wika&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pichoaca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wikak+ te pu ka etsa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;con la pichoaca senbramos&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|aceite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;awiyak+ te puteu ti etsa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;con el aceite cosinamos&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wipi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tarraya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wipik+ tsapari ne p+ wa re ti wi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;con la tarraya agarre pescados&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|witari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lluvia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai witari pauku yeix+a&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;ayer vino la lluvia&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wixarika&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huichol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai wixarika mat+a neure tixa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;ayer hable con un huichol&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wexu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guajes&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai wexu ne pe k+t+&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;ayer fui a traer guajes&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wakaxi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vaca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakaxi peu pitu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la vaca esta pinta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wakana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana tawari p+ x+r+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la gallina pone huevos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|waxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|milpa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waxa p+ tsitsi+rawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la milpa es verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wik+ari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|flor de oliva &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wik+ari pu tuxa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;la flor de oliva es blanko&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=938</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=938"/>
		<updated>2025-07-07T18:03:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|kakaite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kakaite tsip+ anene&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|kaka+yarita&lt;br /&gt;
|kaka+yarita ne pe ta axe &amp;quot;voy en lugares sagrados&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri ne teukari ke aku nereta h+awix+&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la mañana mi abuelo me dijo hola&amp;quot;  &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+pi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mariposa es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne matsika k+rinku p+ y+ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano es gringo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨmɨ]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=934</id>
		<title>T</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=934"/>
		<updated>2025-07-07T18:00:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Tai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fuego, lumbre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Takwatsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Estuche de plumas del [[mara&#039;akame]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[Tawari]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Huevo&lt;br /&gt;
|Huevos/ plural&lt;br /&gt;
|tawari etsariyari tsipa&#039;ane&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[tɨpina]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|colibrí&lt;br /&gt;
|tɨpinatsixi pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie &#039;u ye wetɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el colibrí se ve hermoso parado en las flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		&#039;&#039;&#039;[[Tuutú]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Tuwaxa|&#039;&#039;&#039;tuwaxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|paño&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tuwaxa kɨ te pu yuti waya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taxa&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|amarillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku pɨ taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el mango es amarillo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ta&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ra&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuturi pɨ taɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor es color rosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|texumpame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lanzador de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;texumpame kɨ nepɨ retatuaxixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el lanzador de piedra lance una piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|blanco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsawanu kani tuxani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la sabana es de color blanco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tep&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;a&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pistola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepɨa nepe xeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo una pistola&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti tuaxaame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|resortera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tituaxame nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre una resortera&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pierna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana teurieya kwinie neti nake&#039;&#039;&#039; &amp;quot; me gusta mucho la pierna de pollo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxú&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|salvia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuxu nepe kuwau&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a buscar salvia&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|palma &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne xupureru takɨkɨ pu tsaiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi sombrero esta hecho de palma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jitomate &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati pu xeta&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el jitomate es de color rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|araña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka netsiu kei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la araña me pico&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|corral de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya ta tuixu ne pau ka &#039;ɨnaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;meti al puerco en el corral de piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|roble&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa pu ta wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el roble se seco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tatsiu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|conejo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tatsiu kwinie ratsunawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el conejo sabe brincar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;we&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jaguar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tɨwe ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a un jaguar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|alacran&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;terɨka ne tsiu kei &amp;quot;&#039;&#039;&#039;me pico un alacran&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuixu &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el puerco esta comiendo maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tepu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el tambor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuturi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuutu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tete kwnie titse&#039;i&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la piedra esta duro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti útame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ropero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;ti útame tsip+ ane&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el ropero es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter+ta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cueva&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ter+ta kunie reuye y+xa+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;adentro de la cueva esta oscuro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tawari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huevo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tawarik+ neu re kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con huevo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tetsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tamales&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tetsu nepe mikie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer me regalaron tamales&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu waiyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne de puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tuixu neure mi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer le di de comer al puerco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tenik+ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mesquino &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne taru tenik+ri kunie reu yatsa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;mi hermanito tiene muchos mesquinos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t+k+xi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|camarones&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai t+k+xik+ neure kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con camarones&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taka+ya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sol&lt;br /&gt;
|tc&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri taka+ya pa ti neika&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en la mañana sala el sol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teukari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|abuelo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ne teukari ne pa+ ye+wa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;yo quiero a mi abuelo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=932</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=932"/>
		<updated>2025-07-07T17:57:05Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|kakaite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kakaite tsip+ anene&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|kaka+yarita&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri ne teukari ke aku nereta h+awix+&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la mañana mi abuelo me dijo hola&amp;quot;  &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+pi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mariposa es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne matsika k+rinku p+ y+ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano es gringo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨmɨ]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Kaka%C9%A8yari&amp;diff=931</id>
		<title>Kakaɨyari</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Kaka%C9%A8yari&amp;diff=931"/>
		<updated>2025-07-07T17:53:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: Página creada con «&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;kakaɨyari&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (teiwarikɨ:&amp;#039;&amp;#039;&amp;quot;deidad&amp;quot;)(&amp;quot;kɨrinkukɨ:&amp;quot;deity&amp;quot;&amp;#039;&amp;#039;)tawewiekame pɨyɨane.»&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;kakaɨyari&#039;&#039;&#039; (teiwarikɨ:&#039;&#039;&amp;quot;deidad&amp;quot;)(&amp;quot;kɨrinkukɨ:&amp;quot;deity&amp;quot;&#039;&#039;)tawewiekame pɨyɨane.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=930</id>
		<title>T</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=T&amp;diff=930"/>
		<updated>2025-07-07T17:44:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Tai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fuego, lumbre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[Takwatsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Estuche de plumas del [[mara&#039;akame]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	[[Tawari]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Huevo&lt;br /&gt;
|Huevos/ plural&lt;br /&gt;
|tawari etsariyari tsipa&#039;ane&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[tɨpina]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|colibrí&lt;br /&gt;
|tɨpinatsixi pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie &#039;u ye wetɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el colibrí se ve hermoso parado en las flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		&#039;&#039;&#039;[[Tuutú]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Tuwaxa|&#039;&#039;&#039;tuwaxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|paño&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tuwaxa kɨ te pu yuti waya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taxa&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|amarillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku pɨ taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el mango es amarillo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ta&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ra&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuturi pɨ taɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor es color rosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|texumpame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lanzador de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;texumpame kɨ nepɨ retatuaxixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el lanzador de piedra lance una piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|blanco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tsawanu kani tuxani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la sabana es de color blanco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tep&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;a&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pistola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepɨa nepe xeiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo una pistola&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti tuaxaame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|resortera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tituaxame nepe nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre una resortera&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|teuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pierna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana teurieya kwinie neti nake&#039;&#039;&#039; &amp;quot; me gusta mucho la pierna de pollo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuxú&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|salvia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuxu nepe kuwau&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a buscar salvia&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|palma &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne xupureru takɨkɨ pu tsaiya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi sombrero esta hecho de palma&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jitomate &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumati pu xeta&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el jitomate es de color rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|araña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuka netsiu kei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la araña me pico&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|corral de piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tetsariya ta tuixu ne pau ka &#039;ɨnaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;meti al puerco en el corral de piedra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|roble&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuaxa pu ta wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el roble se seco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tatsiu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|conejo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tatsiu kwinie ratsunawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el conejo sabe brincar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;we&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jaguar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tɨwe ne pe xei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a un jaguar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|alacran&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;terɨka ne tsiu kei &amp;quot;&#039;&#039;&#039;me pico un alacran&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuixu &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el puerco esta comiendo maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tepu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tepu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el tambor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuturi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|flor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tuutu tsipu&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la flor esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piedra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tete kwnie titse&#039;i&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la piedra esta duro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ti útame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ropero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;ti útame tsip+ ane&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el ropero es bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ter+ta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cueva&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ter+ta kunie reuye y+xa+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;adentro de la cueva esta oscuro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tawari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huevo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tawarik+ neu re kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con huevo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tetsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tamales&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tetsu nepe mikie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer me regalaron tamales&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tuixu waiyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne de puerco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai tuixu neure mi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer le di de comer al puerco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tenik+ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mesquino &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne taru tenik+ri kunie reu yatsa&#039;&#039;&#039;&amp;quot;mi hermanito tiene muchos mesquinos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|t+k+xi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|camarones&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai t+k+xik+ neure kwai&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ayer comi con camarones&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|taka+ya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ximeri taka+ya pa ti neika&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en la mañana sala el sol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Y&amp;diff=927</id>
		<title>Y</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=Y&amp;diff=927"/>
		<updated>2025-07-07T17:33:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Yuimakwaxa&lt;br /&gt;
|n&lt;br /&gt;
|Fiesta del tambor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;Yuimakwaxa &#039;ikɨɨri mepu &#039;axirɨme&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la fiesta del tambor las personas comen elotes&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	y+xa+ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|negro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne k+pate p+ y+y+xawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi cabello es negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|y+tsikima+ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|morado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kutsiuri p+ y+tsikima+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; mi morral es morada&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		yuawi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|azul&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne mats+wa p+ yuawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot; mi pulsera es de color azul &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|y+na&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tuna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;y+na ne pe ti kwai&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;hoy comi tunas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|yeri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gualacamote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;yeri ne pu inene&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; estoy escarbando gualacamote&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|yui&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|inmaduro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku akuxi pu yui &amp;quot;el  mango todabia esta verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=920</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=920"/>
		<updated>2025-07-07T17:23:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|kakaite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kakaite tsip+ anene&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+pi tsip+ ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mariposa es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne matsika k+rinku p+ y+ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano es gringo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨmɨ]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=917</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=917"/>
		<updated>2025-07-07T17:19:04Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|kakaite pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kakaite tsip+ anene&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son bonitos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨpí  tsipeu&#039;ane&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;español&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne matsika k+rinku p+ y+ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi hermano es gringo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨmɨ]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=N&amp;diff=753</id>
		<title>N</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=N&amp;diff=753"/>
		<updated>2025-07-03T19:05:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Naika|&#039;&#039;&#039;naika&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|ratón&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;naika tɨ nawaya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&amp;lt;teiwarikɨ?&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	naka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guanacastle&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;naka pɨ&#039;etɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el guanacastie da sombra &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|nakari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|nopal&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai nakari ne pe kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer comí con nopal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		neni&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|lengua&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai wakaxi nenieya nepetakwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer comí lengua de vaca&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|nawa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tejuino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nawa p+ taxa+ye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el tejuino es amariyo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|nawa muiname&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|meneador tejuino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nawa muiname p+ uta&#039;&#039;&#039; &amp;quot;meneador de tejuino es de otate&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|niukame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|telefono&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;niukame kunie p+ pa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el telefono esta grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|naipari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hombro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ne naipari ne pu yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo muebo mi hombro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%E2%80%B2I&amp;diff=750</id>
		<title>′I</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%E2%80%B2I&amp;diff=750"/>
		<updated>2025-07-03T19:01:44Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Iká]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|carga&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikáuna]]&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|hacer mecate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikú]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|maíz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikwai]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|comida		&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ikɨri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|elote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Iwi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Falda, vestido&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[&#039;Ixɨarari]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|fiesta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|´Iyari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|corazón&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne ´iyari punutuixie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi corazón esta triste&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|´Itupari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puerta &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´itupari hekwame nepeuwi nekita&#039;&#039;&#039; &amp;quot;puse una puerta nueva en mi cuarto&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|´Iwipame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|aguja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´iwipamekɨ ne ´ixurikite neputiti wipa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la aguja voy a cocer mi prenda&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;ik&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|elote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai &#039;ikɨri nepetakwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer me comí un elote&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ítsari &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|caldo de pollo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ítsari tsi pa ánekai&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el caldo de pollo sabia bueno&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|íts+ari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|batidor&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;its+ari haku ku p+ wewiya&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el batidor es de otate&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|´iteutsame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cerillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;´iteutsame pe ta hawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el cerillo se mojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|íts+&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|baston&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;its+ ne teukari pinieya&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el baston es de mi abuelo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|iteuki&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ite+ri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|planta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ite+ri ne kie pewe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi casa ai una planta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|itua&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nido&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ɨitua pɨde ɨxa&amp;quot;nido es de zacate&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|itɨrai&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sancudo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|itɨrai xuriya pu itsewe&amp;quot;el sancudo chupa sangre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=749</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=749"/>
		<updated>2025-07-03T19:01:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mu u&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabeza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;iya kuinie mu u nena&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ella tiene una cabeza grande&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mutsira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mochila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mutsira tsi pu pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la mochila es chica&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsɨwa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulcera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsɨwa tsie tutu peuku mane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la pulcera ahi flores&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|munu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|muñeca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;munu tsi pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la muñeca es bonita&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=747</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=747"/>
		<updated>2025-07-03T18:58:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mar+wa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hormiga negra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mar+wa pu ti yu kewe&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la hormiga negra muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|metseri &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|luna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;metseri pu xik+ra+ye&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la luna es forma en circulo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mimierika&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|rayo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mimieri  pe ku  yuane&#039;&#039;&#039;&amp;quot; suena el rayo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=745</id>
		<title>P</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=P&amp;diff=745"/>
		<updated>2025-07-03T18:54:36Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[puwari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|flor de cempasuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puwari pu taxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la flor de cempasuchil es amarilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	puraikixa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hierba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puraikixa yeuta peuxuawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en el campo hay hierba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa éimame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|servilleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;papa éimame nepetan+&#039;&#039;&#039; &amp;quot; termine mi servilleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		patu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;patu kunie peu yeyeu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pato tiene patas grandes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puxu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|burro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;puxu kunie p+ naka t+t+&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el burro tiene orejas largas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pix+x+i&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pollito&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;pix+x+i tsi p+ pe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pollito esta chiquito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|puripu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pulpo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|puripu nepe may+a &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;agare a un pulpo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|piriwinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pinguino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piriwinu ne pe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;bi a un pinguino&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pinixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sandia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pinixi ne pe takwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;comi una sandia&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pani&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pan&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pani nepe nanai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;compre un pan&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|tortilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ne kie ne p+ re pi &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;tortie en mi casa&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|papayu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|papaya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|papayu p+ tataxawi &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;las papayas son de color amarillo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=744</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=744"/>
		<updated>2025-07-03T18:53:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mar+wa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hormiga negra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mar+wa pu ti yu kewe&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la hormiga negra muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|metseri &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|luna&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;metseri pu xik+ra+ye&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la luna es forma en circulo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=743</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=743"/>
		<updated>2025-07-03T18:50:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mar+wa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|hormiga negra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mar+wa pu ti yu kewe&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la hormiga negra muerde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=742</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=742"/>
		<updated>2025-07-03T18:49:30Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨpí  tsipeu&#039;ane&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;español&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmɨ&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuxira&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cinturon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxira axa pu ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cinturon esta feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨtsiuri tɨrixi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morralitos&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨtsiuri tsi pu yewa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el morralito es pequeño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutsira &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|machete&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kutsira tsi pu ane&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;el machete es bonito&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|carro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaxu kuinie pa yɨwe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el carro es veloz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%27E&amp;diff=741</id>
		<title>&#039;E</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=%27E&amp;diff=741"/>
		<updated>2025-07-03T18:47:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]]  · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[&#039;eeka]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|viento&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kwinimieme p&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;tiu &#039;eka&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	&#039;etsa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|grano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nunutsi peu&#039;etsa &amp;quot;el niño tiene granos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;etsikwera&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escuela&lt;br /&gt;
|&#039;etsikwerate&lt;br /&gt;
|takai &#039;etsikwera nepanut&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;a &amp;quot;ayer fui a la escuela&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=740</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=740"/>
		<updated>2025-07-03T18:47:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|murinu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|molino&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;murinu tsie ne pu ti t++&#039;&#039;&#039;&amp;quot;x yo muelo en el molino&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=739</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=739"/>
		<updated>2025-07-03T18:43:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|matsik+i&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|escoba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matsik+i k+ ne pu ti itiwa&#039;&#039;&#039;&amp;quot; yo barro con la escoba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=X&amp;diff=737</id>
		<title>X</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=X&amp;diff=737"/>
		<updated>2025-07-03T18:42:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xatɨ]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|comal&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xatɨ kunie ti xɨka&#039;&#039;&#039;  &amp;quot;(teiwarikɨ?)&amp;quot;          &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xetá]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|adj.&lt;br /&gt;
|rojo&lt;br /&gt;
|sinónimo: [[xure]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xutsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|calabaza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xutsi nepɨ&#039;etsa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;(teiwarikɨ?)&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xutsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|calabaza&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xutsi pɨtsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la calabaza es verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[xure]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|adj.&lt;br /&gt;
|rojo&lt;br /&gt;
|sinónimo: [[xetá]]&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne&#039;iyari puxure&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi corazón es rojo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[xupureru]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|sombrero&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|xupureru &#039;epu yewa&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[xaweruxi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pantalon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|xaweruxi kwinie pɨti yɨyxawi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xira&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|silla para montar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xiratsie nepanaka&#039;&#039;&#039; &amp;quot;estoy montado en la silla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xuya&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|espina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xuya punetsiu tse&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me pico la espina&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xiekari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|arena&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xiekari ne panu ye katsixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;serni la arena&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xeiwaxawi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cien&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;tumini xeiwaxawi nepa &#039;ɨka&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;traia un billete de cien&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xaketsuni&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|requeson&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xaketsuni pu tuxa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el requeson es blanco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xɨtapieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maiz seleccionado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xɨtapieri neputi&#039;utax+ &amp;quot;&#039;&#039;&#039;guarde maíz seleccionado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xuiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|bordado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne xuiya ne petan+&#039;&#039;&#039;&amp;quot;termine mi bordado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kamixa p+ xeta&#039;&#039;&#039;&amp;quot;mi blusa es roja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xapa útame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carpeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xapa útame ta nep+ reti útar+ ne xapate&#039;&#039;&#039; &amp;quot; en la carpeta guarde mis papeles&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xaim+ari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xaim+ari ne peti hauxi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;lave &amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|x+ye&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|armadillo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;x+ye ne pe mi&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;yo mate un armadillo&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xaweri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|violin&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xawerik+ ne p+ tiu ti yuit+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el violin toco&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xukuri ,+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jicara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xukurik+ nepu ti +wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la jicara me baño&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|xukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|jicara tradicional&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xukuritsie ti wa+kawa p+ ranu ku pine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la jicara tradicional tienen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=735</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=735"/>
		<updated>2025-07-03T18:39:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨpí  tsipeu&#039;ane&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;español&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmɨ&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karimuxi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|pestaña&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne karimuxi kuinie pɨ tɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis pestañas son largos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨipi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cuello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨipi ne pu tunaxɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;yo doble mi cuello&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨpa &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cabello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kɨpa tsi pɨ tɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis cabellos son cortos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka tɨwame&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|collar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne kuka tsie maxa pa ka ma&#039;&#039;&#039;&amp;quot;en el collar ahi un venado&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=734</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=734"/>
		<updated>2025-07-03T18:38:35Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨpí  tsipeu&#039;ane&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;español&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmɨ&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kameyu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kameyu kuni k+ipi tewi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el camello es de cuello largo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kwaxi &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kwaxi e pu tew&#039;&#039;&#039;i &amp;quot; la cola es larga&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuruxi &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cruz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuruxi tsi pu ane&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la cruz esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaunari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|soga&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaunari  kuni pu tew&#039;&#039;&#039;i&amp;quot; la soga esta larga&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=732</id>
		<title>M</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=M&amp;diff=732"/>
		<updated>2025-07-03T18:36:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Matá|&#039;&#039;&#039;matá&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|metate&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;matatsie mep+tetipine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;tortean en el metate&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maxa|&#039;&#039;&#039;maxa&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Maku|&#039;&#039;&#039;maku&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maku p+tataxawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;los mangos son amarillos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mama|&#039;&#039;&#039;mama&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemamak+ neputiutima+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;trabajo con mis manos&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mara&#039;akame|&#039;&#039;&#039;mara&#039;akame&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|cantador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|v.&lt;br /&gt;
|matar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maxa nepemi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;maté un venado&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[mitsu]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|mitsuri pl&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu kwinie tiyu waikariwie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gato es muy juguetón&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mume|&#039;&#039;&#039;mume&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mumekɨ meputetikwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;comen con frijoles&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Mu&#039;uritari|&#039;&#039;&#039;mu&#039;uritari&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|almohada&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nemu&#039;uritaritsie nepahupu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;&#039;me acuesto en mi almohada&#039;&#039;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexa&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mesa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;todos comen en la mesa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[miri]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|excremento de gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| &#039;&#039;&#039;miri &#039;axa pɨ&#039;ɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el excremento de gallina huele feo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mukuretsi]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|gorro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mukuretsi pɨ yɨxaɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorro es de color negro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[mai]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|savila&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mai pu tsiɨraɨye&#039;&#039;&#039; &amp;quot; la savila es de color verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maye&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|leon&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;maye ne puxu pe ta kwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el leon se comio a mi burro&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maxa nawieya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|piel de venado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mitsu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gato&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mitsu peu pukuan&#039;&#039;&#039;i &amp;quot;el gato es esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|borrego&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;muxa peu pukuani&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el borrego es  esponjoso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muwieri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pluma&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;mara akame muwieri pa +&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el cantador tiene las plumas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+wame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|medil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+wame ne p+ tiu ti m+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con el medil le pongo filo a mi machete&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|m+xiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|barba&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;m+xiya ne panu ye uit+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;tengo mucha barba&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|muxuri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|guamuchil&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|muxuri nepeku in+i &amp;quot; fui a cortar guamuchil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maku&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|mango&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maku nepek+t+ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; fui a traer mangos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|mume&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|frijol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mume ne pukwai &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039; comi frijoles&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|maixeka&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|100pies&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|maixeka nepe xei &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;vi a un 100pies&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|manitsana&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|manzana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|manitsana nepu kuaa &amp;quot;estoy comiendo una manzana&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=731</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=731"/>
		<updated>2025-07-03T18:35:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨpí  tsipeu&#039;ane&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;español&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmɨ&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kameyu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kameyu kuni k+ipi tewi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el camello es de cuello largo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kwaxi &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kwaxi e pu tew&#039;&#039;&#039;i &amp;quot; la cola es larga&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuruxi &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cruz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuruxi tsi pu ane&#039;&#039;&#039;&amp;quot; la cruz esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=730</id>
		<title>K</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=K&amp;diff=730"/>
		<updated>2025-07-03T18:32:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kakai|&#039;&#039;&#039;kakai&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|huarache, calzado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyari]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ancestro, deidad&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kakaɨyarikatsie]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|Top.&lt;br /&gt;
|&amp;quot;lugar donde están las deidades&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[karimutsi]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|Pochote&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[ke&#039;aku]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|excl.&lt;br /&gt;
|hola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kemɨtiukutetewa]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|frase&lt;br /&gt;
|toponimos, lugares nombrados, &amp;quot;como se llaman los lugares&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;[[kí]]&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|casa&lt;br /&gt;
|[[kiekari]], [[kiekame]],&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨpi|&#039;&#039;&#039;kɨpí&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|mariposa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨpí  tsipeu&#039;ane&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&amp;quot;&amp;lt;español&amp;gt;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinku]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|estadounidense, gringo, angloparlante&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨrinkukɨ]]&lt;br /&gt;
|s.&lt;br /&gt;
|idioma inglés&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kamixa]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camisa, playera, blusa.&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kamixa pɨ tɨni&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[kɨtsiuri]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|morral&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Kɨxauri|&#039;&#039;&#039;kɨxauri&#039;&#039;&#039;]]&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|bule , botella&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxauritsie ha me puka tu&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;hechan el agua en el bule&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmɨ&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gorgojo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmɨ &#039;iku pu kwa&#039;a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el gorgojo come maiz&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|venenosa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapa netse &#039;ɨarima&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me salpico la venenosa&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨmeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estijera&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨmeme kunie rata kiema&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la estijera sabe cortar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kuka&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chaquira&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukakɨ waɨka  meputeti wewiwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;con la chaquira hacen muchas cosas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;xeme&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lampara&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kɨxeme nepauyehɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;perdi mi lampara&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kanari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guitarra&lt;br /&gt;
|kanarite&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karanikɨ neputiuti yuitɨwa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;toco con mi guitarra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kape&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cafe&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekakai pukapemawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mis huaraches son de color café&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kutuxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nepuxu peukutuxie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi burro es de color gris&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keri&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|palo del diablo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai yɨwikɨta keri ne pe&#039;eni&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer en la noche escuche al palo del diablo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|keuxa&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|quelite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;xike ximeri ke&#039;uxa nepekwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;aserrato en la mañana comi con quelite&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kauxai&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|zorra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;taikai kauxai patsuakakai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en la tarde aullaba una zorra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ku&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|culebra, vibora&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ku nepexei&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer vi a una culebra&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kets&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vagre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai ketsɨ nepanati ha&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer pesque a un bagre&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kapure&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cable&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kapure putatai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;se quemo un cable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kayeta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|galleta&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kayeta nepenanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre galleta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kukuri&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|chile&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kukuri kwinie pura kuku&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el chile es picante&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|karu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|platano&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;karu nepekɨtɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot;fui a traer plátano&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaxie&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|ubas silvestres&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;newaxata kaxie kwinie pure&#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;en mi cuamil hay uvas silvestres&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kexiu &lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|queso&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai kexiu nepe ku nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;ayer fui a comprar queso&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaane&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|martin pescador&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaane kwinie pura hawe&#039;&#039;&#039; &amp;quot;martin pescador sabe nadar mucho&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨxau&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tortilla seca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kuxau nepetikwai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;comi tortillas tostadas&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kaitsa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|sonaja&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kaitsa nepetuitɨarie&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me dieron una sonaja&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kema&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cuñado&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;nekema netseta&#039;ini tepeku&#039;e&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kɨ&#039;au&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huitlacoche&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|k&#039;&#039;&#039;ɨ&#039;au tsinarita tepauka nɨitɨa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;agregue huitlacoche al chicuatol&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+xim+ari&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|breñuz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+xim+ari tsi pu tiu tatawe&#039;&#039;&#039;&amp;quot;  el breñuz se prende facil&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|k+tsi&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|humo&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+tsi axa p+ +a&#039;&#039;&#039;&amp;quot; el humo uele mal&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kameyu&lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|camello&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kameyu kuni k+ipi tewi&#039;&#039;&#039;&amp;quot;el camello es de cuello largo&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|kwaxi &lt;br /&gt;
|n.&lt;br /&gt;
|cola&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;kwaxi e pu tew&#039;&#039;&#039;i &amp;quot; la cola es larga&amp;quot;&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=W&amp;diff=729</id>
		<title>W</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiiki.cenzontle.org/index.php?title=W&amp;diff=729"/>
		<updated>2025-07-03T18:31:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Paola: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;· [[′A]] · [[&#039;E]]  · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] ·&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Wixárika&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Clase léxico&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Español&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Gramática y Variantes&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;&amp;lt;u&amp;gt;Ejemplo&amp;lt;/u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wiiki&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pajaro&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wiiki tsiputiu kwika&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el pajaro canta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|	&#039;&#039;&#039;wari&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|espalda&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne wari netsiu kukuine&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me duele mi espalda&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waapuru&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|eucalipto&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waapuru &#039;epu tewi&#039;&#039;&#039; &amp;quot; el eucalipto es alto&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|		wita&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|estambre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wita tsipu &#039;ane&#039;&#039;&#039; &amp;quot;el estambre esta bonito&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|watú&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|rodilla&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne peti watumɨrixɨ&#039;&#039;&#039; &amp;quot; me lastime mi rodilla&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|war+i&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|columpio&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;warɨi tsie neputi warɨipa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;me subo en el columpio&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wipame em+pa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|aguja grande&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wipame em+papa ne pe ti nanai&#039;&#039;&#039; &amp;quot;compre algunas agujas grandes&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|waki&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|seco&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;k+ye pu waki&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039; el palo esta seco&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wawiekame&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|nombre&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne netitewa wawiekame&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;yo me llamo osbado&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|waii&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|carne&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waii pu kwaiwa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;el carne se come&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|war+ka+&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|suegra&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;ne war+ka+ yu niwe ne tse wit+t+a&#039;&#039;&#039; &amp;quot;mi suegra me dio asu hija&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|warutsi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|abuela&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;warutsi ti xu uu&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;mi abuela esta bordando&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wa+kawa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|mucho&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wa+kawa k+yexi pu xuawe&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;hay mucha leña&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|weiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|cazar&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;hik+ te teku weiya&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;hoy vamos a ir a cazar&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wika&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|pichoaca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wikak+ te pu ka etsa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;con la pichoaca senbramos&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wiya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|aceite&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;awiyak+ te puteu ti etsa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;con el aceite cosinamos&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wipi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|tarraya&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wipik+ tsapari ne p+ wa re ti wi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;&#039;con la tarraya agarre pescados&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|witari&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|lluvia&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai witari pauku yeix+a&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;ayer vino la lluvia&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wixarika&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|huichol&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai wixarika mat+a neure tixa&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;ayer hable con un huichol&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wexu&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|guajes&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;takai wexu ne pe k+t+&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;ayer fui a traer guajes&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wakaxi&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|vaca&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakaxi peu pitu&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la vaca esta pinta&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wakana&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|gallina&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;wakana tawari p+ x+r+wa&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la gallina pone huevos&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|waxa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|milpa&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&#039;&#039;&#039;waxa p+ tsitsi+rawi&#039;&#039;&#039; &amp;quot;la milpa es verde&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Paola</name></author>
	</entry>
</feed>