Diferencia entre revisiones de «Kw»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Vanessa (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
 
(No se muestran 34 ediciones intermedias de 3 usuarios)
Línea 12: Línea 12:
|capulincillo, arbol de bola negra
|capulincillo, arbol de bola negra
|
|
|
|'''kwaatu tsipa'ane''' "esta rico el capulin"
|-
|-
|'''[[kwaatupa]]'''
|'''[[kwaatupa]]'''
Línea 18: Línea 18:
|Lugar donde hay arbol de kwaatú
|Lugar donde hay arbol de kwaatú
|
|
|'''kwatupa nepeku yeixɨa''' "fui al lugar de los capulines"
|-
|-
|'''[[kwáxe]]'''
|'''[[kwáxe]]'''
Línea 23: Línea 24:
|quemar
|quemar
|
|
|
|'''taita xɨka hautameni pu kwaxe''' "si metes en la mano en la hoguera, te puedes quemar"
|-
|-
|'''[[kwaxí]]'''
|'''[[kwaxí]]'''
|s.
|n.
|cola de animal
|cola de animal
|
|
|'''tsɨkɨ kwaaxieya'''  
|'''tsɨkɨ kwaaxieya''' “la cola del perro”
“la cola del perro”
|-
|-
|'''[[kwaxí]]'''
|'''[[kwaxí]]'''
|v.
|v.
|Tener cola
|tener cola
|
|
|'''tsɨkɨ pákwaxí'''
|'''tsɨkɨ pákwaxí''' “el perro tiene cola”
“el perro tiene cola”
|-
|-
|'''[[kwáxi]]'''
|'''[[kwáxi]]'''
Línea 43: Línea 42:
|madurar
|madurar
|
|
|'''pukwakwaxi'''
|'''pukwakwaxi'''“están maduros”; '''‘ikwaxi pɨkwaxíni''' “la fruta va a madurar”
“están maduros”
'''‘ikwaxi pɨkwaxíni'''
“la fruta va a madurar”
|-
|-
|'''[[kwaxitɨa]]'''
|'''[[kwaxitɨa]]'''
Línea 52: Línea 48:
|“hacer sudar”
|“hacer sudar”
|
|
|
|'''tai netsiuta kwaxiyatɨa''' "la lumbre me hizo sudar"
|-
|-
|'''[[kwaxiya]]'''
|'''[[kwaxiya]]'''
|s.
|n.
|sudor
|sudor
|
|
|
|'''ne tiyu pu kwaxiya''' "mi tio esta sudando"
|-
|-
|'''[[kwaxiya]]'''
|'''[[kwaxiya]]'''
Línea 67: Línea 63:
|-
|-
|[[Kwaxú|'''kwaxú''']]
|[[Kwaxú|'''kwaxú''']]
|s.
|n.
|Garza  
|garza  
|pl. '''kwaxúri''' “garzas”
|pl. '''kwaxutsi''' “garzas”
|
|'''hatɨa kwaxu peyeyeikakai''' "en el rio andaba una garza"
|-
|-
|'''[[kwaxupá]]'''
|'''[[kwaxupá]]'''
|s,
|loc.
|lugar de garzas, area donde hay garzas
|lugar de garzas, area donde hay garzas
|
|
|
|'''kwaxupa nepanutɨa''' "fui al lugar de las garzas"
|-
|-
|'''[[kwáxua]]'''
|'''[[kwáxua]]'''
|s.
|n.
|Sesos, cerebro, flegma, tuétano
|Sesos, cerebro, flegma, tuétano
|
|pl. '''kwaxuate'''
|'''kwáxua tamu’u taɨta'''
|'''kwáxua tamu’u taɨta''' “los cesos están adentro de nuestra cabeza”
“los cesos están adentro de nuestra cabeza”
|-
|-
|'''[[Kwar pá|kwar+pá]]'''
|'''[[Kwar pá|kwar+pá]]'''
|s.
|n.
|ciruela
|ciruela
|
|
|kwarɨpá tsipá'ane
|'''kwarɨpá tsipá'ane''' "la ciruela es sabrosa"
"la ciruela es sabrosa"
|-
|-
|'''[[kwikari]]'''
|'''[[kwauni]]'''
|s.
|n.
|canción
|polvo
|'''[[nɨawari]]''' "canción, canto",
|
'''[[tunuari]]''' "canto ceremonial"
|'''<nowiki/>huyeta kwinie putiukwauniya''' " en el camino hay mucho polvo"
|-
|'''[[kwaitsɨ]]'''
|n.
|anzuelo
|pl. '''kwaitsɨte''' " anzuelos "
|'''tsapari kwatsɨkɨ mepuwati kwaitsɨpa''' "pescan a los pescados con anzuelos"
|-
|[[Kwaimuxa|'''kwaimuxa''']]
|n.
|algodon
|
|'''kwaimuxa nepeka'e''' "sembré algodon"
|-
|[[Kwaruupa hamuitsiyari|'''kwaruupa hamuitsiyari''']]
|n.
|atole de ciruela
|
|'''kwarupa hamuitsiyari nepekawewi''' "hice atole de ciruela"
|-
|[[Kwaxa|'''kwaxa''']]
|n.
|ricino
|
|
|'''kwaxa tsipa'ane''' "el ricino sabe rico"
|-
|-
|[[kwie]]
|[[kwauxa]]
|
|
|tierra
|olote
|
|
|'''kwie nepeku'inixɨ''' (fui a escarbar la tierra)
|'''kwauxa nanuta netɨa''' "pon el olote a la hoguera"
|-
|-
|[[kwinuri]]
|[[kwata]]
|
|
|tripas
|guache
|
|
|'''kwinuri kwinie kani tɨni'''"las tripas son largos"
|'''kwata 'ɨpɨnariyari pukwaiya''' "estan comiendo guache en molcajete"
|-
|-
|'''[[kwauni]]'''
|[[kwaxawi]]
|
|
|polvo
|beso
|
|
|'''<nowiki/>huyeta kwinie putiu kwauniya''' " en el camino hay mucho polvo"
|'''ne papa ne mama pe kwaxawi''' "mi mama le dio un beso a mi mama"
|-
|-
|'''[[kwaitsɨ]]'''
|[[kwana]]
|
|hirviendo
|
|
|anzuelo
|'''retsi pukwana''' "la leche esta hirviendo"
|kwaitsɨte " anzuelos "
|'''tsapari kwatsɨkɨ mepu wati kwaitsɨpa''' "pescan a los pescados con anzuelos"
|-
|-
|[[kwietetsi]]
|[[kwaxiya]]
|
|
|coete
|sudor
|
|'''teukari pu kwaxiya''' "el abuelo esta sudando"
|-
|[[kwatsapaɨ]]
|
|
|'''kwietetsi neputih+a''' "lance un cuete"
|pelvis
|pl. '''kwatsapaɨte'''
|'''nepeti kwatsapaɨ mɨrixɨ''' "me lastime mi pelvis"
|-
|-
|[[kwatu]]
|[[kwetsɨka]]
|
|
|capulin
|chapopote
|
|
|'''kwatu ne peti kwai''' "yo comi capulin"
|'''ketsɨka kɨ 'ɨpari pu 'ixuma''' "pego la silla con chapopote"
|-
|'''[[kwikari]]'''
|n.
|canción
|'''[[nɨawari]]''' "canción, canto",
'''[[tunuari]]''' "canto ceremonial"
|'''kwikari xeime nepe ha''' "empecé a cantar una cancion"
|-
|-
|[[kwitsari]]
|[[Kwie|'''kwie''']]
|n.
|tierra
|
|
|'''kwie nepeku'inixɨ''' "fui a escarbar la tierra"
|-
|[[Kwinuri|'''kwinuri''']]
|n.
|tripas
|pl. '''kwinurite'''
|'''kwinuri kwinie kanitɨni''' "las tripas son largos"
|-
|[[Kwietetsi|'''kwietetsi''']]
|n.
|coete
|pl. '''kwietetsite'''
|'''kwietetsi neputihɨa''' "lance un cuete"
|-
|[[Kwitsari|'''kwitsari''']]
|n.
|pozole
|pozole
|
|
|'''takai kwitsari tepetua''' "ayer vendimos pozole"
|'''takai kwitsari tepetua''' "ayer vendimos pozole"
|-
|-
|[[kwitarai]]
|[[Kwitarai|'''kwitarai''']]
|
|n.
|excremento de burro
|excremento de burro
|
|
|'''kwitarai pɨ yɨyɨxawi''' "el excremento de un burro es de color negro"
|'''kwitarai pɨyɨyɨxawi''' "el excremento de un burro es de color negro"
|-
|-
|kwita
|[[Kwita|'''kwita''']]
|n.
|excremento
|
|
|excremento
|'''kwita putaxaɨye''' "es excremento es de color amarillo"
|-
|[[Kwitapuri|'''kwitapuri''']]
|n.
|escarabajo
|pl. '''kwitapurixi'''
|'''kwitapuri peutsiɨraɨye''' "el escarabajo es de color verde"
|-
|[[kwinɨ]]
|
|
|'''kwita pu taxaɨye''' "es excremento es de color amarillo"
|sanguijuela
|pl. '''kwinɨtsi'''
|'''kwainɨtsi hata mepuye'uwa''' "las sanguijuelas andan en el agua"
|-
|-
|kwaimuxa
|[[kwiniya]]
|
|enfermedad
|
|
|algodon
|'''mu'u kwiniya tiyu 'axiya''' "esta pegando la enfermedad de dolor de cabeza"
|-
|[[kwitapi]]
|
|
|'''kwaimuxa nepeka'e''' "sembré algodon"
|chachalaca
|pl. '''kwitapixi'''
|'''kwitapi tepemi''' "matamos a un chachalaca"
|-
|-
|kwaruupa hamuitsiyari
|[[kwitsari]]
|
|
|atole de ciruela
|pozole
|
|
|'''kwarupa hamuitsiyari nepe kawewi'''"hice atole de ciruela"
|'''kwitsari pukwaiya''' "están comiendo pozole"
|-
|-
|kwaxa
|[[kwitsi]]
|
|
|ricino
|gusano
|pl. '''kwitsiteri'''
|'''kwitsi kɨye tsie puyeká''' "el gusano esta en el arbol"
|-
|[[kwitemui]]
|
|
|'''kwaxa tsipa ane''' "el ricino sabe rico"
|gusano blanco
|p. '''kwitemuixi'''
|'''kwitemui pautuxa''' "el gusano blanco es de color blanco"
|-
|-
|kwitapuri
|[[kwinepɨwame]]
|
|escarabajo
|
|
|'''kwitapuri peu tsi+ra+ye''' "el escarabajo es de color verde"
|segundero derecha e izquierda
|pl. '''kwinepɨwamete'''
|'''kwinepɨwame putitawai''' "el segundero se emborrachó"
|}
|}

Revisión actual - 12:22 20 sep 2025

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·

Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
kwaatú s. capulincillo, arbol de bola negra kwaatu tsipa'ane "esta rico el capulin"
kwaatupa top. Lugar donde hay arbol de kwaatú kwatupa nepeku yeixɨa "fui al lugar de los capulines"
kwáxe v. quemar taita xɨka hautameni pu kwaxe "si metes en la mano en la hoguera, te puedes quemar"
kwaxí n. cola de animal tsɨkɨ kwaaxieya “la cola del perro”
kwaxí v. tener cola tsɨkɨ pákwaxí “el perro tiene cola”
kwáxi v. madurar pukwakwaxi“están maduros”; ‘ikwaxi pɨkwaxíni “la fruta va a madurar”
kwaxitɨa v. “hacer sudar” tai netsiuta kwaxiyatɨa "la lumbre me hizo sudar"
kwaxiya n. sudor ne tiyu pu kwaxiya "mi tio esta sudando"
kwaxiya v. sudar tepɨkwáaxiyátɨka “estamos sudando”
kwaxú n. garza pl. kwaxutsi “garzas” hatɨa kwaxu peyeyeikakai "en el rio andaba una garza"
kwaxupá loc. lugar de garzas, area donde hay garzas kwaxupa nepanutɨa "fui al lugar de las garzas"
kwáxua n. Sesos, cerebro, flegma, tuétano pl. kwaxuate kwáxua tamu’u taɨta “los cesos están adentro de nuestra cabeza”
kwar+pá n. ciruela kwarɨpá tsipá'ane "la ciruela es sabrosa"
kwauni n. polvo huyeta kwinie putiukwauniya " en el camino hay mucho polvo"
kwaitsɨ n. anzuelo pl. kwaitsɨte " anzuelos " tsapari kwatsɨkɨ mepuwati kwaitsɨpa "pescan a los pescados con anzuelos"
kwaimuxa n. algodon kwaimuxa nepeka'e "sembré algodon"
kwaruupa hamuitsiyari n. atole de ciruela kwarupa hamuitsiyari nepekawewi "hice atole de ciruela"
kwaxa n. ricino kwaxa tsipa'ane "el ricino sabe rico"
kwauxa olote kwauxa nanuta netɨa "pon el olote a la hoguera"
kwata guache kwata 'ɨpɨnariyari pukwaiya "estan comiendo guache en molcajete"
kwaxawi beso ne papa ne mama pe kwaxawi "mi mama le dio un beso a mi mama"
kwana hirviendo retsi pukwana "la leche esta hirviendo"
kwaxiya sudor teukari pu kwaxiya "el abuelo esta sudando"
kwatsapaɨ pelvis pl. kwatsapaɨte nepeti kwatsapaɨ mɨrixɨ "me lastime mi pelvis"
kwetsɨka chapopote ketsɨka kɨ 'ɨpari pu 'ixuma "pego la silla con chapopote"
kwikari n. canción nɨawari "canción, canto",

tunuari "canto ceremonial"

kwikari xeime nepe ha "empecé a cantar una cancion"
kwie n. tierra kwie nepeku'inixɨ "fui a escarbar la tierra"
kwinuri n. tripas pl. kwinurite kwinuri kwinie kanitɨni "las tripas son largos"
kwietetsi n. coete pl. kwietetsite kwietetsi neputihɨa "lance un cuete"
kwitsari n. pozole takai kwitsari tepetua "ayer vendimos pozole"
kwitarai n. excremento de burro kwitarai pɨyɨyɨxawi "el excremento de un burro es de color negro"
kwita n. excremento kwita putaxaɨye "es excremento es de color amarillo"
kwitapuri n. escarabajo pl. kwitapurixi kwitapuri peutsiɨraɨye "el escarabajo es de color verde"
kwinɨ sanguijuela pl. kwinɨtsi kwainɨtsi hata mepuye'uwa "las sanguijuelas andan en el agua"
kwiniya enfermedad mu'u kwiniya tiyu 'axiya "esta pegando la enfermedad de dolor de cabeza"
kwitapi chachalaca pl. kwitapixi kwitapi tepemi "matamos a un chachalaca"
kwitsari pozole kwitsari pukwaiya "están comiendo pozole"
kwitsi gusano pl. kwitsiteri kwitsi kɨye tsie puyeká "el gusano esta en el arbol"
kwitemui gusano blanco p. kwitemuixi kwitemui pautuxa "el gusano blanco es de color blanco"
kwinepɨwame segundero derecha e izquierda pl. kwinepɨwamete kwinepɨwame putitawai "el segundero se emborrachó"