′A
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| 'aaki | n. | costilla | pl. 'akite | 'aaki nepenanai "compre una costilla" |
| 'aaki | n. | rio | pl. 'akite | 'aki kwinimieme pupá "el rio está grande" |
| 'aaye | n. | guasima | tepekuwaikaxɨ 'aaye muyewetsie "fuimos a jugar donde esta la guasima" | |
| 'ai | n. | peñasco | 'ai mutininiere tepanukɨ "fuimos a los peñascos" | |
| 'aikɨ | adv. | el año pasado | 'aikɨ ne niwepanayetɨa 'etsikwera "mi hijo salio de la escuela el año pasado" | |
| 'aikɨ | n. | asquel | pl. 'aikɨxi | 'aikɨxi yeuta mepukekatari "los asqueles son del monte"; 'aikɨ netsekei "me pico un azquel" |
| 'aikutsi | n. | tecomate | pl. 'aikutsite | 'aikutsitsie nawá nepanu'i "en el tecomate tomé tejuino" |
| 'aina | n. | cangrejo | pl. 'ainari | 'aina nepekwaitsɨpaxɨ "pesque a un cangrejo" |
| 'aitarame | n. | coralillo | pl. aitaramete | hɨritsie nanuyaka 'aitarame nehɨxie pauyetɨa "fui a la sierra y un coralillo paso en frente de mi" |
| 'aixɨa | intj. | Bien (contestación de saludo) | 'aixɨa nepureu 'erie "me siento bien" | |
| 'aɨte | n. | hormiga | pl. 'aɨtetsi | 'aɨte punetsiukei "me pico una hormiga" |
| 'aitsarie | loc. | lugar sagrado | 'aitsarie nepurekutuatɨya "fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado" | |
| 'aɨrika | n. | saliva | ne'aɨrika puwaki "mi saliva esta seco" | |
| 'aɨxi | n. | vapor | xarita 'aɨxi patineika "sale vapor en la olla" | |
| 'aɨxɨwi | num. | cinco | 'aɨxɨwi wiyari nepexeiya "tengo cinco años" | |
| 'aɨxɨwirieka | adv. | por quinta ocasion | 'aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya "me tumbaron por quinta ocasion" | |
| 'aki | n. | arroyo | pl. akite | nekie 'aki peuyeka "en mi casa pasa un arroyito" |
| 'akɨwari | n. | insecto palo | akɨwari kunietiwaki "el insecto palo esta muy flaco" | |
| 'akɨweme | n. | niñer@ | pl. 'akɨwemete | xeime 'akɨweme nepexeiya "tengo a un niñero" |
| 'akuxi | ? | esperame | 'akuxi neneukwewi "esperame poquito" | |
| 'aru | n. | guajolote | pl. 'aruxi | 'aruxi tsimepa'ane "están bien sabrosos los guajolotes" |
| 'aru 'itsari | n. | caldo de guajolote | takai 'aru 'itsarieya tepekwai "ayer comimos con caldo de guajolote" | |
| 'atahaika | num. | ocho | 'atahaika wiyari nunutsi pexeiya "el niño tiene ocho años" | |
| 'atahuta | num. | siete | 'atahuta paɨmeme tumini nepa'ɨ "traigo siete pesos" | |
| 'atakwai | n. | lagartija | pl. 'atakwaixi | takai 'atakwai tɨɨri mepemi "ayer mataron una lagartija los niños" |
| 'atanauka | num. | nueve | 'atanauka wiyari nepexeiya "tengo nueve años" | |
| 'atari | n. | escroto | pl. 'atarite | 'turu 'atarieya "los escrotos del toro" |
| 'ataxewi | num. | seis | 'ataxewi metseriyaritsie "en el mes de junio" | |
| 'ate | n. | piojo | pl. 'atetsi | netaru pu'atetsie "mi hermanito tiene piojos" |
| 'atsiritu | n. | murcielago | pl. 'atsiritutsixi | terɨta kwinimieme mepute'ane 'atsiritutsixi "hay muchos murciélagos en la cueva" |
| 'auri | n. | cachete | pl. 'aurite | ne'aurita netseuti kukuine "me duele en mi cachete" |
| 'awa | n. | cuerno | pl. 'awate | neturu kwinimieme pure'awa "mi toro tiene muchos cuernos" |
| 'axuxi | n. | ajo | pl. 'axuxite | 'axuxi nepekunanai "fui a comprar ajo" |
| 'ayeimana | adv. | pasado mañana | 'ayeimana nepukɨ'aimie "pasado mañana ire a la leña" | |
| arɨkariti | segundo gobernador | pl. | arɨkariti tatuwani pu ti parewiwa "el segundo gobernador ayuda al primer gobernador" | |
| aruwatsini |