Diferencia entre revisiones de «H»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| (No se muestran 11 ediciones intermedias de 3 usuarios) | |||
| Línea 12: | Línea 12: | ||
|agua | |agua | ||
| | | | ||
|'''haa nepɨxɨriyaxɨ''' " | |'''haa nepɨxɨriyaxɨ''' "calenté el agua" | ||
|- | |- | ||
|[[Ha'a|'''ha'a''']] | |[[Ha'a|'''ha'a''']] | ||
| Línea 24: | Línea 18: | ||
|estar enojado | |estar enojado | ||
| | | | ||
|'''nemama peha'a''' "mi mamá | |'''nemama peha'a''' "mi mamá está enojada" | ||
|- | |- | ||
|[[Hai|'''hai''']] | |[[Hai|'''hai''']] | ||
| Línea 30: | Línea 24: | ||
|nube | |nube | ||
| | | | ||
|'''waɨkawa puhaiya''' " | |'''waɨkawa puhaiya''' "está muy nublado" | ||
|- | |- | ||
|[[Haika|'''haika''']] | |[[Haika|'''haika''']] | ||
| Línea 47: | Línea 41: | ||
|n. | |n. | ||
|víbora | |víbora | ||
| | |pl. '''haikɨxi''' | ||
|'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul" | |'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul" | ||
|- | |- | ||
| Línea 55: | Línea 49: | ||
| | | | ||
|'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa" | |'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa" | ||
|- | |||
|[[Haitsɨ|'''haitsɨ''']] | |||
|n. | |||
|tejon | |||
|pl. '''haitsɨrixi''' | |||
|'''tsɨkɨ haitsɨ pewi''' "el perro agarro un tejon" | |||
|- | |||
|[[Haixa|'''haixa''']] | |||
|n. | |||
|ojo de agua | |||
| | |||
|'''haixata nepeku hanɨi''' "fui al agua al ojo de agua" | |||
|- | |- | ||
|[[Haɨri|'''haɨri''']] | |[[Haɨri|'''haɨri''']] | ||
| Línea 73: | Línea 79: | ||
| | | | ||
|'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma" | |'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma" | ||
|- | |- | ||
|[[Haka|'''haká''']] | |[[Haka|'''haká''']] | ||
| Línea 92: | Línea 86: | ||
|'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo" | |'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo" | ||
|- | |- | ||
|'''hakátɨa ''' | |'''[[hakátɨa]]''' | ||
|v. | |v. | ||
|hacer pasar hambre y ayunar | |hacer pasar hambre y ayunar | ||
| Línea 98: | Línea 92: | ||
|'''tɨɨri mepuyu hakatɨa''' "los niños están pasando hambre" | |'''tɨɨri mepuyu hakatɨa''' "los niños están pasando hambre" | ||
|- | |- | ||
|'''hake''' | |'''[[hake]]''' | ||
|v. | |v. | ||
|ayunar, estar a dieta | |ayunar, estar a dieta | ||
| | | | ||
|'''ne neuyuhake'''"yo | |'''ne neuyuhake'''"yo estoy a dieta" | ||
|- | |- | ||
|'''[[hakukuri]]''' | |'''[[hakukuri]]''' | ||
|n. | |n. | ||
|chile huajillo | |chile huajillo | ||
| | |pl. hakukurite | ||
|'''hakukuri puwawaki''' "el chile huajillo estan secos" | |'''hakukuri puwawaki''' "el chile huajillo estan secos" | ||
|- | |- | ||
| Línea 118: | Línea 112: | ||
|[[Hakuxa|'''hakuxa''']] | |[[Hakuxa|'''hakuxa''']] | ||
|n, | |n, | ||
|otate | |otate tierno | ||
| | | | ||
|'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno" | |'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno" | ||
| Línea 128: | Línea 122: | ||
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | |'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | ||
|- | |- | ||
|'''hamaya''' | |'''[[hamaya]]''' | ||
|vb. | |vb. | ||
|estar lamoso | |estar lamoso | ||
| Línea 140: | Línea 134: | ||
|'''hamuitsi pakaka''' " el atole esta dulce" | |'''hamuitsi pakaka''' " el atole esta dulce" | ||
|- | |- | ||
|'''hána''' | |[[Ha mume|'''ha mume''']] | ||
|n. | |||
|frijoles en agua | |||
| | |||
|'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |||
|- | |||
|'''[[hána]]''' | |||
|v. | |v. | ||
|arrastrar, jalar algun animal | |arrastrar, jalar algun animal | ||
| Línea 149: | Línea 149: | ||
|n. | |n. | ||
|fruta del dragon | |fruta del dragon | ||
| | |pl. '''hapanite''' | ||
|'''hapani tsipa'ane''' "la fruta del dragón es sabroso" | |'''hapani tsipa'ane''' "la fruta del dragón es sabroso" | ||
|- | |- | ||
| Línea 167: | Línea 167: | ||
|n. | |n. | ||
|cucaracha de agua | |cucaracha de agua | ||
| | |pl. '''harapaixi''' | ||
|'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | |'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | ||
|- | |- | ||
| Línea 173: | Línea 173: | ||
|n. | |n. | ||
|lombris | |lombris | ||
| | |pl. '''harekuxi''' | ||
|'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | |'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | ||
|- | |- | ||
| Línea 179: | Línea 179: | ||
|n. | |n. | ||
|nutria | |nutria | ||
| | |pl. '''harɨkaxi''' | ||
|'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria" | |'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria" | ||
|- | |- | ||
| Línea 203: | Línea 203: | ||
|n. | |n. | ||
|cocodrilo | |cocodrilo | ||
| | |pl. '''haxitsi''' | ||
|'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio" | |'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio" | ||
|- | |- | ||
| Línea 229: | Línea 229: | ||
| | | | ||
|'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | ||
|- | |||
|[[Hiru|'''hiru''']] | |||
|n. | |||
|hilo | |||
| | |||
|'''hiru nepekunanai''' "fui a comprar hilo" | |||
|- | |||
|[[Hiwatsixa|'''hiwatsixa''']] | |||
|? | |||
|despedida | |||
| | |||
|'''tepetahiwataxɨ nekie''' "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |||
|- | |- | ||
|[[Hɨayame|'''hɨayame''']] | |[[Hɨayame|'''hɨayame''']] | ||
| Línea 253: | Línea 265: | ||
|pl. '''hɨxite''' | |pl. '''hɨxite''' | ||
|'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo" | |'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo" | ||
|- | |- | ||
|'''[[huka]]''' | |'''[[huka]]''' | ||
| Línea 293: | Línea 293: | ||
|n. | |n. | ||
|pelo | |pelo | ||
| | |pl. '''huxarite''' | ||
|'''huxari nepetaxei''' "me encontré un pelo " | |'''huxari nepetaxei''' "me encontré un pelo " | ||
|- | |- | ||
| Línea 301: | Línea 301: | ||
| | | | ||
|'''huyetsie nepumie''' " voy en el camino" | |'''huyetsie nepumie''' " voy en el camino" | ||
|- | |||
|[[hauri]] | |||
| | |||
|vela amarilla | |||
|pl.'''katirate tataxawitɨ''' | |||
|'''hauri waɨka nepeti wewi''' "hice muchas velas amarillas" | |||
|- | |||
|hakeri | |||
|n. | |||
|porta bandera | |||
| | |||
|'''hakeri patera pa kue e''' "el porta bandera tiene la bandera" | |||
|- | |||
|huta metseri | |||
|n. | |||
|febrero | |||
| | |||
|'''huta metseriyaritsie ixɨarari pa ti neika''' "las fiestas se realizan en febrero" | |||
|} | |} | ||
Revisión actual - 13:26 20 sep 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| há | n. | agua | haa nepɨxɨriyaxɨ "calenté el agua" | |
| ha'a | v. | estar enojado | nemama peha'a "mi mamá está enojada" | |
| hai | n. | nube | waɨkawa puhaiya "está muy nublado" | |
| haika | num. | tres | yu haikame wakatsixi nepuware xeiya "tengo tres vacas" | |
| haikatewiyari | num. | sesenta | neteukari haikatewiyari pexeiya "mi abuelo tiene sesenta años" | |
| haikɨ | n. | víbora | pl. haikɨxi | takai kuu nepe xei hau yuawime "ayer mire una víbora de color azul" |
| haikɨri | n. | remolino | haikɨri neki panutihɨa "el remolino tumbó el techo de mi casa" | |
| haitsɨ | n. | tejon | pl. haitsɨrixi | tsɨkɨ haitsɨ pewi "el perro agarro un tejon" |
| haixa | n. | ojo de agua | haixata nepeku hanɨi "fui al agua al ojo de agua" | |
| haɨri | n. | fruta de capomo | takai haɨri nepekɨtɨ "ayer fui a traer fruta de capomo" | |
| haɨtɨ | n. | helado | wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ "la llúvia está muy fria" | |
| haɨtɨxi | n. | paloma | takai haɨtɨxi nepemi "ayer maté a una paloma" | |
| haká | n. | carrizo | haka nepekuwite "fui a traer carrizo" | |
| hakátɨa | v. | hacer pasar hambre y ayunar | tɨɨri mepuyu hakatɨa "los niños están pasando hambre" | |
| hake | v. | ayunar, estar a dieta | ne neuyuhake"yo estoy a dieta" | |
| hakukuri | n. | chile huajillo | pl. hakukurite | hakukuri puwawaki "el chile huajillo estan secos" |
| hakutsixa | ? | hakutsixakɨ neputiu kwai "comi con " | ||
| hakuxa | n, | otate tierno | hakuxa nepetikwai "comi otate tierno" | |
| hama | n. | lama | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamaya | vb. | estar lamoso | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamuitsi | n. | atole | hamuitsi pakaka " el atole esta dulce" | |
| ha mume | n. | frijoles en agua | ximeri ha mumekɨ teputekwai "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |
| hána | v. | arrastrar, jalar algun animal | ne puxu nepekutua "yo llevé al burro" | |
| hapani | n. | fruta del dragon | pl. hapanite | hapani tsipa'ane "la fruta del dragón es sabroso" |
| hara | n. | calabaza de monte | hara newaxata paukawɨ "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | |
| haramara | top. | lugar sagrado | haramara nepurekutuatɨya "fui a dejar las ofrendas a haramara" | |
| harapai | n. | cucaracha de agua | pl. harapaixi | hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" |
| hareku | n. | lombris | pl. harekuxi | hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" |
| harɨka | n. | nutria | pl. harɨkaxi | takai ximeri harɨka hata nepexei "ayer en la mañana vi una nutria" |
| hatsa | n. | hacha | hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ "parti la leña con la hacha" | |
| hatsi tɨxiyari | n. | semilla de calabaza molida | wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | |
| ha'ute | n. | piedra de rio | ha'ute tepekɨtɨ "fuimos a traer piedras de rio" | |
| haxi | n. | cocodrilo | pl. haxitsi | takai haxi netseanukuwei "ayer un cocodrilo me persiguio" |
| haxí | n. | huaje | takai haxí nepekupii "ayer fui a cortar huajes" | |
| hayari | n. | vomito | takai hayaritsie nepeke "ayer pise en el vómito" | |
| hayewaxi | n. | guayaba | pl. hayewaxite | hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane "la guayaba madura esta rica" |
| hayewaxi xawari | n. | hoja de guayaba | netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |
| hiru | n. | hilo | hiru nepekunanai "fui a comprar hilo" | |
| hiwatsixa | ? | despedida | tepetahiwataxɨ nekie "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |
| hɨayame | n. | faja | pl. hɨayamete | nekutsi hɨayame netsetawewiri "mi abuela me hizo una faja" |
| hɨri | n. | montaña | hɨriwarie tau peyutineika "detras dela montaña sale el sol" | |
| hɨtsiwame | n. | silbato | pl. hɨtsiwamete | hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai "ahi andaba con un silbato" |
| hɨxi | n. | ojo | pl. hɨxite | nehɨxi punetsiukukuine "me duele mi ojo" |
| huka | barriga | nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike "cuando como se llena mi barriga" | ||
| huku | n. | pino | takai huku nepekuxite "ayer fui a cortar pino" | |
| huta | num. | dos | netaru huta wiyari pexeiya "mi hermanito tiene dos años" | |
| hutatewiyari | num. | cuarenta | hutatewiyari tumini nepa'ɨ "traigo cuarenta pesos" | |
| huxari | n. | pelo | pl. huxarite | huxari nepetaxei "me encontré un pelo " |
| huye | n. | camino | huyetsie nepumie " voy en el camino" | |
| hauri | vela amarilla | pl.katirate tataxawitɨ | hauri waɨka nepeti wewi "hice muchas velas amarillas" | |
| hakeri | n. | porta bandera | hakeri patera pa kue e "el porta bandera tiene la bandera" | |
| huta metseri | n. | febrero | huta metseriyaritsie ixɨarari pa ti neika "las fiestas se realizan en febrero" |