Diferencia entre revisiones de «Ts»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición
Sin resumen de edición
 
(No se muestran 65 ediciones intermedias de 6 usuarios)
Línea 9: Línea 9:
|'''<u>Ejemplo</u>'''
|'''<u>Ejemplo</u>'''
|-
|-
|[[Tsinu|'''tsinu''']]
| [[Tsanku|'''tsanku''']]
|n.
|chango
|pl. '''tsankuri'''
|'''tsanku nunutsi putatsuaka''' "el chango bebe esta llorando"
|-
|[[Tsar|t'''sarɨ''']]
|n.
|hormiga
|pl. '''tsarɨxi'''
|'''tsarɨ netseke''' "la hormiga me mordió"
|-
|[[Tsapa|'''tsapa''']]
|n.
|n.
|perrito, cachorro
|mojarra
|
|pl. '''tsapari'''
|tsinu tsipɨ'ane
|'''tsapa nepewi'''' "agarre una mojarra"
"<teiwarikɨ?>"
|-
|-
| [[Tsanku]]
|[[Tsapu|'''tsapu''']]
|n.
|n.
|Chango
|zapote
|
|
|tsanku nunutsi puutatsuaka
|'''tsapu pukwaiwa'''' "el zapote se come"
|-
|-
|[[tsuumé]]
|[[Tsapa itsari|'''tsapa itsari''']]
|n.
|n.
|moco
|caldo de pescado
|
|
|Nunutsi yutsumé peuku 'itiwa
|'''tsapa peukarara''' "el pezcado tiene escamas"
|-
|-
| [[Tsipu]]
|'''[[tsaraketi]]'''
|
|
|sargento
|
|
|'''ne tsaraketi ne pa tɨa''' "yo fui un sargento"
|-
|[[tsakaka]]
|
|
|piloncillo
|pl. '''tsakakate'''
|'''hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ''' "el atole contiene piloncillo"
|-
|'''[[tsauri]]'''
|
|
|mara'akame/cantador
|pl. '''mara'akate'''
|'''ne teukari p+ tsauri''' "mi abuelo es cantador"
|-
|[[Tsinu|'''tsinu''']]
|n.
|perrito, cachorro
|pl. '''tsinurixi'''
|'''tsinu tsipɨ'ane''' "el perrito es bonito"
|-
|-
|tsi'''ɨ'''ra'''ɨ'''ye
| [[Tsipu|t'''sipu''']]
|n.
|chivo
|pl. '''tsipuri'''
|'''ne tsipu nepexeiya'''"yo tengo un chivo"
|-
|[[Tsiɨraɨye|'''tsiɨraɨye''']]
|adj.
|verde
|
|
|verde
|'''maku pɨtsiɨraɨye''' "el mango es verde"
|-
|[[Tsinaɨye|'''tsinaɨye''']]
|adj.
|pinto
|
|'''´iku pɨtsitsinawi''' "el maiz es pinto "
|-
|[[Tsikɨri|'''tsikɨri''']]
|n.
|ojo de dios
|pl. '''tsikɨrite'''
|'''tsikɨri tsipɨ'ane''' "el ojo de dios esta bonito"
|-
|[[Tsik iwiti|'''tsik+iwiti''']]
|
|chiquiguite
|pl. '''tsik+iwitite'''
|'''ne teukari tsik+iwiti pumaate''' "mi abuelo sabe hacer chiquiguites"
|-
|[[Tsikeru|'''tsikeru''']]
|n.
|becerro
|pl. '''tsikerutsixi'''
|'''tsikeru peutsinaɨye''' "el becerro es pinto
|-
|[[Tsimɨaka waiyari|'''tsimɨaka waiyari''']]
|n.
|carne de ardilla
|
|
|'''maku pɨ tsiɨraɨye''' "el mango es verde"
|'''tsimɨaka waiyari tsipa'ane''' "la carne de ardilla esta bien sabrosa"
|-
|'''[[tsimɨaka]]'''
|n.
|ardilla
|pl. '''tsimɨakarixi'''
|'''tsimɨaka kunie pɨrawieriwe''' "la ardilla se sabe colgar mucho"
|-
|-
|tsina'''ɨ'''ye
|[[Tsinakari xawari|'''tsinakari xawari''']]
|n.
|hoja de limon
|
|
|pinto
|'''netaru pekukukai tsinakari xawari nepeika'etsiri'''
"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "
|-
|[[Tsixai|'''tsixai''']]
|n.
|insecto (cuál?)
|pl. '''tsixaitsi'''
|'''tsixai tiyu keweni''' "el insecto muerde"
|-
|[[Tsiná|'''tsiná''']]
|n.
|agrio
|pl.
|'''tsinakari pa tsina''' "el limon esta agrio "
|-
|'''[[tsína]]'''
|n.
|sonrriente
|
|
|'''´iku pɨ tsitsinawi''' "el maiz es pinto "
|'''ne amiku yap+re tsina'''"mi amigo siempre anda sonrriente"
|-
|-
|tsik'''ɨ'''ri
|'''[[tsiiná]]'''
|n.
|pinabete
|
|
|ojo de dios
|'''heiwak+a tsiiná teputi  xiteke''' "aveces cortamos pinavete"
|-
|[[Tsinarixa|'''tsinarixa''']]
|n.
|agrimilla
|
|
|'''tsikɨri tsipɨ ane''' "el ojo de dios esta bonito"
|'''tsinarixa kunie pɨɨtɨtɨ''' "las lagrimillas estan altos"
|-
|-
|ts'''ɨ'''k'''ɨ'''
|[[Tsinari|'''tsinari''']]
|n.
|chicuatole
|
|
|perro
|'''tsinari pu kutuxie''' "el chicuatole es de color gris"
|-
|[[tsikupeine]]
|
|
|'''tsɨkɨ ti yu kewe''' "el perro muerde"
|peine
|pl. '''tsikupeinete'''
|'''tsiku peine nepe xeiya''' "tengo un peine"
|-
|-
|tsikeru
|[[tsikurati]]
|
|
|becerro
|chocolate
|
|
|'''tsikeru peu tsinaɨye''' "el becerro es pinto
|'''retsi tsukurati nɨkama nepanu'i''' "tome leche con chocolate"
|-
|-
|tsipu
|'''[[tsikwaki]]'''
|
|comezon
|
|
|chivo
|'''ne kwinie nepureu tsikwake''' "tengo mucho comezón"
|-
|[[tsimeku]]
|
|
|'''tsipu pa awa''' "el chivo tiene cuernos
|monedero
|pl. '''tsimekute'''
|'''ne tsimeku puyewaki''' "mi monedero esta vacio"
|-
|-
|ts'''ɨ'''k'''ɨ''' h'''ɨ'''name
|[[tsimu tewi]]
|
|
|quita cejas
|chaparro
|pl. '''chaparros'''
|'''ne taru tsimu tewi kwinie tiyu tsuariwie'''  "mi hermano chaparro llora mucho"
|-
|[[tsinakari]]
|
|
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas esta bonito"
|limon
|pl. '''tsinakarite'''
|'''tsinakari mepu 'iteɨta''' "tienen un arbol de limon"
|-
|-
|Tsar+
|[[Tsikwai|'''tsikwai''']]
|n.
|n.
|hormiga
|arrayan
|
|
|tsar+ ne tse kei"la hormiga me mordio"
|'''tsikwai pukwaiwa''''<nowiki>'el arrayan se come''</nowiki>
|-
|-
|tsikwuai
|[[Tsɨkɨ|'''tsɨkɨ''']]
|n.
|n.
|arrayan
|perro
|pl. '''tsɨikɨri'''
|'''tsɨkɨ tiyukewe''' "el perro muerde"
|-
|[[Tsɨkɨ huname|'''tsɨkɨ huname''']]
|n.
|quita cejas
|
|
|tsikwai pu kwaiwa<nowiki>''el arrayan se come''</nowiki>
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas está bonito"
|-
|-
|tsapa
|[[Tsuumé|'''tsuumé''']]
|n.
|n.
|mojarra
|moco
|
|
|tsapa ne pewi<nowiki>''agarre una mojarra''</nowiki>
|'''nunutsi yutsume peuku'itiwa'''"el niño se esta limpiando el moco"
|-
|-
|tsurakai
|[[Tsurakai|'''tsurakai''']]
|n.
|n.
|pajaro carpintero
|pajaro carpintero
|
|
|tsurakai k+yetsie pa kie<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki>
|'''tsurakai kɨyetsie pakie'''<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki>
|-
|-
|tsuri
|[[Tsuri|'''tsuri''']]
|n.
|n.
|nariz
|nariz
|
|
|ne tsurita xuriya waka ne<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki>
|'''netsurita xuriya wakane'''<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki>
|-
|-
|tsapu
|[[Tsuari]]
|n.
|n.
|zapote
|llanto
|
|
|tsapu pu kwaiwa<nowiki>''el zapote se come''</nowiki>
|'''nunutsi patsuaka''' "el niño esta llorando"
|-
|-
|tsapa itsariyari
|[[Tsuira|'''tsuira''']]
|
|n.
|caldo de pezcado
|tortilla gruesa
|
|pl. '''tsuiraxi'''
|'''tsapa peu karara''' "el pezcado tiene escamas"
|'''nekutsi tsuira pekwakai''' "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
|-
|-
|tsim+aka waiyari
|'''[[tsuyé]]'''
|
|n.
|carne de ardilla
|grueso
|
|'''tsim+aka kunie p+ra wieriwe''' "la ardilla se sabe colgar mucho"
|-
|tsinakari xawari
|
|
|hoja de limon
|'''ne tumini kwinie pu tsute''' "mi dinero esta muy grueso"
|
|'''ne taru pe kukukai tsinakari xawari nepeika etsiri'''
"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "
|}
|}

Revisión actual - 20:49 29 mar 2026

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·


Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
tsanku n. chango pl. tsankuri tsanku nunutsi putatsuaka "el chango bebe esta llorando"
tsarɨ n. hormiga pl. tsarɨxi tsarɨ netseke "la hormiga me mordió"
tsapa n. mojarra pl. tsapari tsapa nepewi' "agarre una mojarra"
tsapu n. zapote tsapu pukwaiwa' "el zapote se come"
tsapa itsari n. caldo de pescado tsapa peukarara "el pezcado tiene escamas"
tsaraketi sargento ne tsaraketi ne pa tɨa "yo fui un sargento"
tsakaka piloncillo pl. tsakakate hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ "el atole contiene piloncillo"
tsauri mara'akame/cantador pl. mara'akate ne teukari p+ tsauri "mi abuelo es cantador"
tsinu n. perrito, cachorro pl. tsinurixi tsinu tsipɨ'ane "el perrito es bonito"
tsipu n. chivo pl. tsipuri ne tsipu nepexeiya"yo tengo un chivo"
tsiɨraɨye adj. verde maku pɨtsiɨraɨye "el mango es verde"
tsinaɨye adj. pinto ´iku pɨtsitsinawi "el maiz es pinto "
tsikɨri n. ojo de dios pl. tsikɨrite tsikɨri tsipɨ'ane "el ojo de dios esta bonito"
tsik+iwiti chiquiguite pl. tsik+iwitite ne teukari tsik+iwiti pumaate "mi abuelo sabe hacer chiquiguites"
tsikeru n. becerro pl. tsikerutsixi tsikeru peutsinaɨye "el becerro es pinto
tsimɨaka waiyari n. carne de ardilla tsimɨaka waiyari tsipa'ane "la carne de ardilla esta bien sabrosa"
tsimɨaka n. ardilla pl. tsimɨakarixi tsimɨaka kunie pɨrawieriwe "la ardilla se sabe colgar mucho"
tsinakari xawari n. hoja de limon netaru pekukukai tsinakari xawari nepeika'etsiri

"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "

tsixai n. insecto (cuál?) pl. tsixaitsi tsixai tiyu keweni "el insecto muerde"
tsiná n. agrio pl. tsinakari pa tsina "el limon esta agrio "
tsína n. sonrriente ne amiku yap+re tsina"mi amigo siempre anda sonrriente"
tsiiná n. pinabete heiwak+a tsiiná teputi xiteke "aveces cortamos pinavete"
tsinarixa n. agrimilla tsinarixa kunie pɨɨtɨtɨ "las lagrimillas estan altos"
tsinari n. chicuatole tsinari pu kutuxie "el chicuatole es de color gris"
tsikupeine peine pl. tsikupeinete tsiku peine nepe xeiya "tengo un peine"
tsikurati chocolate retsi tsukurati nɨkama nepanu'i "tome leche con chocolate"
tsikwaki comezon ne kwinie nepureu tsikwake "tengo mucho comezón"
tsimeku monedero pl. tsimekute ne tsimeku puyewaki "mi monedero esta vacio"
tsimu tewi chaparro pl. chaparros ne taru tsimu tewi kwinie tiyu tsuariwie "mi hermano chaparro llora mucho"
tsinakari limon pl. tsinakarite tsinakari mepu 'iteɨta "tienen un arbol de limon"
tsikwai n. arrayan tsikwai pukwaiwa''el arrayan se come''
tsɨkɨ n. perro pl. tsɨikɨri tsɨkɨ tiyukewe "el perro muerde"
tsɨkɨ huname n. quita cejas tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane "la quita cejas está bonito"
tsuumé n. moco nunutsi yutsume peuku'itiwa"el niño se esta limpiando el moco"
tsurakai n. pajaro carpintero tsurakai kɨyetsie pakie''el pajaro tiene un nido''
tsuri n. nariz netsurita xuriya wakane''el mi nariz salio sangre''
Tsuari n. llanto nunutsi patsuaka "el niño esta llorando"
tsuira n. tortilla gruesa pl. tsuiraxi nekutsi tsuira pekwakai "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
tsuyé n. grueso ne tumini kwinie pu tsute "mi dinero esta muy grueso"