Diferencia entre revisiones de «'U»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| (No se muestran 32 ediciones intermedias de 2 usuarios) | |||
| Línea 1: | Línea 1: | ||
· [[′A]] · [['E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[ | · [[′A]] · [['E]] · [[H]] · [[′I]] · [[′Ɨ]] · [[K]] · [[Kw]] · [[M]] · [[N]] · [[P]] · [[R]] · [[T]] · [[Ts]] · [[′U]] · [[W]] · [[X]] · [[Y]] · | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| Línea 8: | Línea 8: | ||
|'''<u>Ejemplo</u>''' | |'''<u>Ejemplo</u>''' | ||
|- | |- | ||
|'''<nowiki/>'ua''' | |'''<nowiki/>[['ua]]''' | ||
|n. | |||
|caña | |||
| | |||
|'''<nowiki/>'ua pakaka''' " la caña esta dulce" | |||
|- | |||
|'''[['uakaxa]]''' | |||
|n. | |||
|milpa seco | |||
| | |||
|'''<nowiki/>'úakaxa nepekuwite''' "fui a cortar milpa seca" | |||
|- | |||
|'''[['uaki]]''' | |||
|n. | |||
|nanchi | |||
| | |||
|'''<nowiki/>'uaki pukwaiwa''''<nowiki>'el nanchi se come''</nowiki> | |||
|- | |||
|[['ukwa]] | |||
| | |||
|copal | |||
| | |||
|'''<nowiki/>'ukwa kɨyeyari pu kutuxawi''' "el arbol de copal es de color gris" | |||
|- | |||
|[['ukai]] | |||
| | |||
|lagrima | |||
|pl. '''<nowiki/>'ukaite''' | |||
|'''ne 'ukai nepanaka xɨri''' "derrame unas lagrimas" | |||
|- | |||
|[['uka]] | |||
| | |||
|mujer | |||
|pl. '''<nowiki/>'ukari''' | |||
|'''<nowiki/>'uka nepe xeiya''' "tengo una mujer" | |||
|- | |||
|[['uki]] | |||
| | |||
|hombre | |||
|pl. '''<nowiki/>'ukitsi''' | |||
|'''<nowiki/>'uki pekɨkɨ 'ai''' "el hombre fue a la leña" | |||
|- | |||
|[['ukirai]] | |||
| | |||
|abuelo | |||
|pl. '''<nowiki/>'ukiraixi''' | |||
|'''<nowiki/>'ukirai pureku xata''' "el abuelo esta platicando" | |||
|- | |||
|[['ukwari]] | |||
| | |||
|lumbre | |||
| | |||
|'''hɨri tsie 'ukwari peta'a''' "en la sierra esta latente un incendio" | |||
|- | |||
|'''[['ukiri]]''' | |||
|n. | |||
|gallo | |||
| | | | ||
| | |'''wakana 'ukiri ximeri putahiwa''' "el gallo canta por las mañanas" | ||
|- | |||
|[['ume]] | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>' | |hueso | ||
|pl. '''<nowiki/>'umete''' | |||
|'''<nowiki/>'umeya paka murixɨ''' "se quebró su hueso" | |||
|- | |- | ||
| | |[['una]] | ||
| | | | ||
|sal | |||
| | |||
|'''<nowiki/>'ikwai tsie 'una pau wiwi''' "hecho la sal en la comida" | |||
|- | |||
| [[´uta|''''uta''']] | |||
|n. | |||
|otate | |otate | ||
| | | | ||
|''' | |'''<nowiki/>'uta nepekuwite''' "fui a cortar otates" | ||
|- | |||
|'''[['utsika]]''' | |||
|n. | |||
|chapulin | |||
| | |||
|'''<nowiki/>'utsika putsunax+me'''<nowiki>''</nowiki>el chapulin esta brincando<nowiki>''</nowiki> | |||
|- | |- | ||
|' | |[['utɨama]] | ||
| | | | ||
| | |nombre propio | ||
| | |||
|'''<nowiki/>'utɨama matɨa nepeti waikaxɨ''' "jugue con 'utɨama" | |||
|- | |||
|[['utɨwame]] | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>' | |pintura | ||
|pl. '''<nowiki/>'utɨwamete''' | |||
|'''<nowiki/>'utɨwame peuye wetse''' "falta la pintura" | |||
|- | |- | ||
| | |[['utsi]] | ||
| | |||
|ocote | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>'utsi nepukahe xeiya''' "no tengo ocote" | |||
|- | |||
| '''[['uweni]]''' | |||
|n. | |||
|silla | |silla | ||
| | | | ||
|'''<nowiki/>'uwenitsie mara akame p+ yeixa''' "el cantador se sienta en la silla" | |'''<nowiki/>'uwenitsie mara'akame p+yeixa''' "el cantador se sienta en la silla" | ||
|- | |- | ||
|' | |[['uyuri]] | ||
| | | | ||
| | |cebolla | ||
|pl. '''<nowiki/>'uyurite''' | |||
|'''<nowiki>'</nowiki>uyuri 'itsarita mepauka hɨa''' "le agregaron la cebolla al caldo" | |||
|- | |||
|'''[['utsika]]''' | |||
|Chapulín | |||
|n. | |||
|'utsikari pl | |||
|''''utsika ɨxapa pinake''' "el chapulín le gusta andar en el pasto " | |||
|- | |||
|'utsi | |||
|ocote | |||
|n. | |||
| | | | ||
|''' | |'''<nowiki/>'utsik+ te pu ti nanaya'''"con el ocoteponemos lumbre" | ||
|- | |- | ||
|' | |'uka | ||
|mujer | |||
|n. | |n. | ||
| | | | ||
| | |'''<nowiki/>'uka tsipu ane'''"la mujer es bonita" | ||
|- | |- | ||
|' | |'uki | ||
|hombre | |||
|n. | |n. | ||
| | | | ||
| | |'''<nowiki/>'uki ti uximayata'''"el hombre trabaja" | ||
|- | |- | ||
| | | | ||
Revisión actual - 13:33 3 dic 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · ′U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| 'ua | n. | caña | 'ua pakaka " la caña esta dulce" | |
| 'uakaxa | n. | milpa seco | 'úakaxa nepekuwite "fui a cortar milpa seca" | |
| 'uaki | n. | nanchi | 'uaki pukwaiwa''el nanchi se come'' | |
| 'ukwa | copal | 'ukwa kɨyeyari pu kutuxawi "el arbol de copal es de color gris" | ||
| 'ukai | lagrima | pl. 'ukaite | ne 'ukai nepanaka xɨri "derrame unas lagrimas" | |
| 'uka | mujer | pl. 'ukari | 'uka nepe xeiya "tengo una mujer" | |
| 'uki | hombre | pl. 'ukitsi | 'uki pekɨkɨ 'ai "el hombre fue a la leña" | |
| 'ukirai | abuelo | pl. 'ukiraixi | 'ukirai pureku xata "el abuelo esta platicando" | |
| 'ukwari | lumbre | hɨri tsie 'ukwari peta'a "en la sierra esta latente un incendio" | ||
| 'ukiri | n. | gallo | wakana 'ukiri ximeri putahiwa "el gallo canta por las mañanas" | |
| 'ume | hueso | pl. 'umete | 'umeya paka murixɨ "se quebró su hueso" | |
| 'una | sal | 'ikwai tsie 'una pau wiwi "hecho la sal en la comida" | ||
| 'uta | n. | otate | 'uta nepekuwite "fui a cortar otates" | |
| 'utsika | n. | chapulin | 'utsika putsunax+me''el chapulin esta brincando'' | |
| 'utɨama | nombre propio | 'utɨama matɨa nepeti waikaxɨ "jugue con 'utɨama" | ||
| 'utɨwame | pintura | pl. 'utɨwamete | 'utɨwame peuye wetse "falta la pintura" | |
| 'utsi | ocote | 'utsi nepukahe xeiya "no tengo ocote" | ||
| 'uweni | n. | silla | 'uwenitsie mara'akame p+yeixa "el cantador se sienta en la silla" | |
| 'uyuri | cebolla | pl. 'uyurite | 'uyuri 'itsarita mepauka hɨa "le agregaron la cebolla al caldo" | |
| 'utsika | Chapulín | n. | 'utsikari pl | 'utsika ɨxapa pinake "el chapulín le gusta andar en el pasto " |
| 'utsi | ocote | n. | 'utsik+ te pu ti nanaya"con el ocoteponemos lumbre" | |
| 'uka | mujer | n. | 'uka tsipu ane"la mujer es bonita" | |
| 'uki | hombre | n. | 'uki ti uximayata"el hombre trabaja" | |