Diferencia entre revisiones de «′A»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| (No se muestran 58 ediciones intermedias de 7 usuarios) | |||
| Línea 8: | Línea 8: | ||
|'''<u>Ejemplo</u>''' | |'''<u>Ejemplo</u>''' | ||
|- | |- | ||
|[[' | |[['aki|''''aaki''']] | ||
| | |n. | ||
| | |costilla | ||
|pl. ''''akite''' | |||
|''''aaki nepenanai''' "compre una costilla" | |||
|- | |||
|[['aki (paisaje)|'''<nowiki/>'aaki''']] | |||
|n. | |||
|rio | |||
|pl. ''''akite''' | |||
|''''aki kwinimieme pupá ''' "el rio está grande" | |||
|- | |||
|'''[['aaye]]''' | |||
|n. | |||
|guasima | |||
| | | | ||
|'''tepekuwaikaxɨ 'aaye muyewetsie''' "fuimos a jugar donde esta la guasima" | |||
|- | |||
|'''[['ai]]''' | |||
|n. | |||
|peñasco | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>'ai mutininiere tepanukɨ''' "fuimos a los peñascos" | |||
|- | |- | ||
|[[' | |[['aik|'''<nowiki/>'aikɨ''']] | ||
| | |adv. | ||
| | |el año pasado | ||
| | | | ||
|'''<nowiki/>'aikɨ ne niwepanayetɨa 'etsikwera''' "mi hijo salio de la escuela el año pasado" | |||
|- | |||
|[['aik|'''<nowiki/>'aikɨ''']] | |||
|n. | |||
|asquel | |||
|pl. '''<nowiki/>'aikɨxi''' | |||
|'''<nowiki/>'aikɨxi yeuta mepukekatari''' "los asqueles son del monte"; '''<nowiki/>'aikɨ netsekei''' "me pico un azquel" | |||
|- | |- | ||
|[['aikutsi]] | |'''[['aikutsi]]''' | ||
| | |n. | ||
|tecomate | |tecomate | ||
|pl. '''<nowiki/>'<nowiki/>aikutsite''' | |||
|'''<nowiki/>'aikutsitsie nawá nepanu'i''' "en el tecomate tomé tejuino" | |||
|- | |||
|'''[['aina]]''' | |||
|n. | |||
|cangrejo | |||
|pl. '''<nowiki/>'ainari''' | |||
|'''<nowiki/>'aina nepekwaitsɨpaxɨ''' "pesque a un cangrejo" | |||
|- | |||
|'''[['aitarame]]''' | |||
|n. | |||
|coralillo | |||
|pl. '''aitaramete''' | |||
|'''hɨritsie nanuyaka 'aitarame nehɨxie pauyetɨa''' "fui a la sierra y un coralillo paso en frente de mi" | |||
|- | |||
|'''<nowiki/>[['aixɨa]]''' | |||
|intj. | |||
|Bien (contestación de saludo) | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>'aixɨa nepureu 'erie''' "me siento bien" | |||
|- | |||
|[['a te|'''<nowiki/>'aɨte''']] | |||
|n. | |||
|hormiga | |||
|pl. '''<nowiki/>'aɨtetsi''' | |||
|'''<nowiki/>'aɨte punetsiukei''' "me pico una hormiga" | |||
|- | |||
|'''[['aitsarie]]''' | |||
|loc. | |||
|lugar sagrado | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>'aitsarie nepurekutuatɨya''' "fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado" | |||
|- | |- | ||
|[[' | |[['a rika|'''<nowiki/>'aɨrika''']] | ||
| | |n. | ||
| | |saliva | ||
| | | | ||
|'''ne'aɨrika puwaki''' "mi saliva esta seco" | |||
|- | |||
|[['a xi|'''<nowiki/>'aɨxi''']] | |||
|n. | |||
|vapor | |||
| | | | ||
|'''xarita 'aɨxi patineika''' "sale vapor en la olla" | |||
|- | |- | ||
|[['a | |[['a x wi|'''<nowiki/>'aɨxɨwi''']] | ||
|num. | |||
|cinco | |||
| | | | ||
| | |'''<nowiki/>'aɨxɨwi wiyari nepexeiya''' "tengo cinco años" | ||
|- | |||
|[['a x wirieka|'''<nowiki/>'aɨxɨwirieka''']] | |||
|adv. | |||
|por quinta ocasion | |||
| | | | ||
|''' | |'''<nowiki/>'aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya''' "me tumbaron por quinta ocasion" | ||
|- | |- | ||
|' | |'''[['aki]]''' | ||
|n. | |n. | ||
| | |arroyo | ||
| | |pl. akite | ||
|''' | |'''nekie 'aki peuyeka''' "en mi casa pasa un arroyito" | ||
|- | |- | ||
|' | |'''[['akɨwari]]''' | ||
|n. | |||
|insecto palo | |||
| | | | ||
| | |'''akɨwari kunietiwaki''' "el insecto palo esta muy flaco" | ||
|- | |||
|[['ak weme|'''<nowiki/>'akɨweme''']] | |||
|n. | |||
|niñer@ | |||
|pl. '''<nowiki/>'akɨwemete''' | |||
|'''xeime 'akɨweme nepexeiya''' "tengo a un niñero" | |||
|- | |||
|'''[['akuxi]]''' | |||
|? | |||
|esperame | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>' | |'''<nowiki/>'akuxi neneukwewi''' "esperame poquito" | ||
|- | |- | ||
|' | |'''[['aru]]''' | ||
|n. | |||
|guajolote | |||
|pl. '''<nowiki/>'aruxi''' | |||
|'''<nowiki/>'aruxi tsimepa'ane''' "están bien sabrosos los guajolotes" | |||
|- | |||
|[['aru 'itsarieya|'''<nowiki/>'aru 'itsari''']] | |||
|n. | |||
|caldo de guajolote | |||
| | | | ||
| | |'''takai 'aru 'itsarieya tepekwai''' "ayer comimos con caldo de guajolote" | ||
|- | |||
|'''[['atahaika]]''' | |||
|num. | |||
|ocho | |||
| | | | ||
|'''<nowiki/>' | |'''<nowiki/>'atahaika wiyari nunutsi pexeiya''' "el niño tiene ocho años" | ||
|- | |- | ||
|' | |'''[['atahuta]]''' | ||
|num. | |||
|siete | |||
| | | | ||
| | |'''<nowiki/>'atahuta paɨmeme tumini nepa'ɨ''' "traigo siete pesos" | ||
|- | |||
|'''[['atakwai]]''' | |||
|n. | |||
|lagartija | |||
|pl. '''<nowiki/>'atakwaixi''' | |||
|'''takai 'atakwai tɨɨri mepemi''' "ayer mataron una lagartija los niños" | |||
|- | |||
|'''[['atanauka]]''' | |||
|num. | |||
|nueve | |||
| | | | ||
|''' | |'''<nowiki/>'atanauka wiyari nepexeiya''' "tengo nueve años" | ||
|- | |- | ||
|' | |'''[['atari]]''' | ||
|n. | |||
|escroto | |||
|pl. '''<nowiki/>'atarite''' | |||
|'''<nowiki/>'turu 'atarieya''' "los escrotos del toro" | |||
|- | |||
|'''[['ataxewi]]''' | |||
|num. | |||
|seis | |||
| | | | ||
| | |'''<nowiki/>'ataxewi metseriyaritsie''' "en el mes de junio" | ||
|- | |||
|'''[['ate]]''' | |||
|n. | |||
|piojo | |||
|pl. '''<nowiki/>'atetsi''' | |||
|'''netaru pu'atetsie''' "mi hermanito tiene piojos" | |||
|- | |||
|'''[['atsiritu]]''' | |||
|n. | |||
|murcielago | |||
|pl. '''<nowiki/>'atsiritutsixi''' | |||
|'''terɨta kwinimieme mepute'ane 'atsiritutsixi''' "hay muchos murciélagos en la cueva" | |||
|- | |||
|'''[['auri]]''' | |||
|n. | |||
|cachete | |||
|pl. '''<nowiki/>'aurite''' | |||
|'''ne'aurita netseuti kukuine''' "me duele en mi cachete" | |||
|- | |||
|'''[['awa]]''' | |||
|n. | |||
|cuerno | |||
|pl. '''<nowiki/>'awate''' | |||
|'''neturu kwinimieme pure'awa''' "mi toro tiene muchos cuernos" | |||
|- | |||
|'''[['axuxi]]''' | |||
|n. | |||
|ajo | |||
|pl. '''<nowiki/>'axuxite''' | |||
|'''<nowiki/>'axuxi nepekunanai''' "fui a comprar ajo" | |||
|- | |||
| | | | ||
| | | | ||
| | | | ||
| | | | ||
| | | | ||
|- | |- | ||
|' | |'''[['ayeimana]]''' | ||
| | |adv. | ||
| | |pasado mañana | ||
| | | | ||
|'''<nowiki/>' | |'''<nowiki/>'ayeimana nepukɨ'aimie''' "pasado mañana ire a la leña" | ||
|- | |- | ||
|arɨkariti | |||
| | | | ||
|segundo gobernador | |||
|pl. | |||
|'''arɨkariti tatuwani pu ti parewiwa''' "el segundo gobernador ayuda al primer gobernador" | |||
|- | |||
|aruwatsini | |||
| | | | ||
| | | | ||
| Línea 92: | Línea 230: | ||
| | | | ||
|} | |} | ||
Revisión actual - 16:28 2 dic 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| 'aaki | n. | costilla | pl. 'akite | 'aaki nepenanai "compre una costilla" |
| 'aaki | n. | rio | pl. 'akite | 'aki kwinimieme pupá "el rio está grande" |
| 'aaye | n. | guasima | tepekuwaikaxɨ 'aaye muyewetsie "fuimos a jugar donde esta la guasima" | |
| 'ai | n. | peñasco | 'ai mutininiere tepanukɨ "fuimos a los peñascos" | |
| 'aikɨ | adv. | el año pasado | 'aikɨ ne niwepanayetɨa 'etsikwera "mi hijo salio de la escuela el año pasado" | |
| 'aikɨ | n. | asquel | pl. 'aikɨxi | 'aikɨxi yeuta mepukekatari "los asqueles son del monte"; 'aikɨ netsekei "me pico un azquel" |
| 'aikutsi | n. | tecomate | pl. 'aikutsite | 'aikutsitsie nawá nepanu'i "en el tecomate tomé tejuino" |
| 'aina | n. | cangrejo | pl. 'ainari | 'aina nepekwaitsɨpaxɨ "pesque a un cangrejo" |
| 'aitarame | n. | coralillo | pl. aitaramete | hɨritsie nanuyaka 'aitarame nehɨxie pauyetɨa "fui a la sierra y un coralillo paso en frente de mi" |
| 'aixɨa | intj. | Bien (contestación de saludo) | 'aixɨa nepureu 'erie "me siento bien" | |
| 'aɨte | n. | hormiga | pl. 'aɨtetsi | 'aɨte punetsiukei "me pico una hormiga" |
| 'aitsarie | loc. | lugar sagrado | 'aitsarie nepurekutuatɨya "fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado" | |
| 'aɨrika | n. | saliva | ne'aɨrika puwaki "mi saliva esta seco" | |
| 'aɨxi | n. | vapor | xarita 'aɨxi patineika "sale vapor en la olla" | |
| 'aɨxɨwi | num. | cinco | 'aɨxɨwi wiyari nepexeiya "tengo cinco años" | |
| 'aɨxɨwirieka | adv. | por quinta ocasion | 'aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya "me tumbaron por quinta ocasion" | |
| 'aki | n. | arroyo | pl. akite | nekie 'aki peuyeka "en mi casa pasa un arroyito" |
| 'akɨwari | n. | insecto palo | akɨwari kunietiwaki "el insecto palo esta muy flaco" | |
| 'akɨweme | n. | niñer@ | pl. 'akɨwemete | xeime 'akɨweme nepexeiya "tengo a un niñero" |
| 'akuxi | ? | esperame | 'akuxi neneukwewi "esperame poquito" | |
| 'aru | n. | guajolote | pl. 'aruxi | 'aruxi tsimepa'ane "están bien sabrosos los guajolotes" |
| 'aru 'itsari | n. | caldo de guajolote | takai 'aru 'itsarieya tepekwai "ayer comimos con caldo de guajolote" | |
| 'atahaika | num. | ocho | 'atahaika wiyari nunutsi pexeiya "el niño tiene ocho años" | |
| 'atahuta | num. | siete | 'atahuta paɨmeme tumini nepa'ɨ "traigo siete pesos" | |
| 'atakwai | n. | lagartija | pl. 'atakwaixi | takai 'atakwai tɨɨri mepemi "ayer mataron una lagartija los niños" |
| 'atanauka | num. | nueve | 'atanauka wiyari nepexeiya "tengo nueve años" | |
| 'atari | n. | escroto | pl. 'atarite | 'turu 'atarieya "los escrotos del toro" |
| 'ataxewi | num. | seis | 'ataxewi metseriyaritsie "en el mes de junio" | |
| 'ate | n. | piojo | pl. 'atetsi | netaru pu'atetsie "mi hermanito tiene piojos" |
| 'atsiritu | n. | murcielago | pl. 'atsiritutsixi | terɨta kwinimieme mepute'ane 'atsiritutsixi "hay muchos murciélagos en la cueva" |
| 'auri | n. | cachete | pl. 'aurite | ne'aurita netseuti kukuine "me duele en mi cachete" |
| 'awa | n. | cuerno | pl. 'awate | neturu kwinimieme pure'awa "mi toro tiene muchos cuernos" |
| 'axuxi | n. | ajo | pl. 'axuxite | 'axuxi nepekunanai "fui a comprar ajo" |
| 'ayeimana | adv. | pasado mañana | 'ayeimana nepukɨ'aimie "pasado mañana ire a la leña" | |
| arɨkariti | segundo gobernador | pl. | arɨkariti tatuwani pu ti parewiwa "el segundo gobernador ayuda al primer gobernador" | |
| aruwatsini |