Diferencia entre revisiones de «H»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| (No se muestran 25 ediciones intermedias de 6 usuarios) | |||
| Línea 12: | Línea 12: | ||
|agua | |agua | ||
| | | | ||
| | |'''haa nepɨxɨriyaxɨ''' "calenté el agua" | ||
|- | |- | ||
|''' | |[[Ha'a|'''ha'a''']] | ||
|v. | |v. | ||
| | |estar enojado | ||
| | | | ||
|'''nemama peha'a''' "mi mamá está enojada" | |||
|- | |||
|[[Hai|'''hai''']] | |||
|n. | |||
|nube | |||
| | | | ||
|'''waɨkawa puhaiya''' "está muy nublado" | |||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haika|'''haika''']] | ||
| | |num. | ||
|tres | |||
| | |||
| | | | ||
|'''yu haikame wakatsixi nepuware xeiya''' "tengo tres vacas" | |||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haikatewiyari|'''haikatewiyari''']] | ||
| | |num. | ||
| | |sesenta | ||
| | | | ||
|'''neteukari haikatewiyari pexeiya''' "mi abuelo tiene sesenta años" | |||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haikɨ|'''haikɨ''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |víbora | ||
| | |pl. '''haikɨxi''' | ||
|''' | |'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul" | ||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haikɨri|'''haikɨri''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |remolino | ||
| | | | ||
|''' | |'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa" | ||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haitsɨ|'''haitsɨ''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |tejon | ||
| | |pl. '''haitsɨrixi''' | ||
|''' | |'''tsɨkɨ haitsɨ pewi''' "el perro agarro un tejon" | ||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haixa|'''haixa''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |ojo de agua | ||
| | | | ||
|''' | |'''haixata nepeku hanɨi''' "fui al agua al ojo de agua" | ||
|- | |- | ||
|''' | |[[Haɨri|'''haɨri''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |fruta de capomo | ||
| | | | ||
|''' | |'''takai haɨri nepekɨtɨ''' "ayer fui a traer fruta de capomo" | ||
|- | |- | ||
|[[Haɨtɨ|'''haɨtɨ''']] | |||
|[[ | |||
|n. | |n. | ||
| | |helado | ||
| | | | ||
|''' | |'''wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ''' "la llúvia está muy fria" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Haɨtɨxi|'''haɨtɨxi''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |paloma | ||
| | | | ||
|''' | |'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Haka|'''haká''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |carrizo | ||
| | | | ||
|''' | |'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |'''[[hakátɨa]]''' | ||
| | |v. | ||
| | |hacer pasar hambre y ayunar | ||
| | | | ||
|''' | |'''tɨɨri mepuyu hakatɨa''' "los niños están pasando hambre" | ||
|- | |- | ||
| | |'''[[hake]]''' | ||
| | |v. | ||
| | |ayunar, estar a dieta | ||
| | | | ||
|''' | |'''ne neuyuhake'''"yo estoy a dieta" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |'''[[hakukuri]]''' | ||
|n. | |n. | ||
| | |chile huajillo | ||
| | |pl. hakukurite | ||
|''' | |'''hakukuri puwawaki''' "el chile huajillo estan secos" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Hakutsixa|'''hakutsixa''']] | ||
| | | | ||
| | |? | ||
| | | | ||
|''' | |'''hakutsixakɨ neputiu kwai''' "comi con " | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Hakuxa|'''hakuxa''']] | ||
|n | |n, | ||
| | |otate tierno | ||
| | | | ||
|''' | |'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Hama|'''hama''']] | ||
|n. | |n. | ||
| | |lama | ||
| | | | ||
|''' | |'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |'''[[hamaya]]''' | ||
|vb. | |||
|estar lamoso | |||
| | | | ||
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | |||
|''' | |||
|- | |- | ||
| | |'''[[hamuitsi]]''' | ||
|n. | |||
|atole | |||
| | | | ||
|'''hamuitsi pakaka''' " el atole esta dulce" | |||
|''' | |||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Ha mume|'''ha mume''']] | ||
|n. | |||
| | |||
|frijoles en agua | |frijoles en agua | ||
| | | | ||
|'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | ||
|- | |- | ||
| | |'''[[hána]]''' | ||
| | |v. | ||
| | |arrastrar, jalar algun animal | ||
| | | | ||
|''' | |'''ne puxu nepekutua''' "yo llevé al burro" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Hapani|'''hapani''']] | ||
|n. | |||
|''' | |||
| | |||
|fruta del dragon | |fruta del dragon | ||
| | |pl. '''hapanite''' | ||
|'''hapani tsipa'ane''' "la fruta del dragón es sabroso" | |'''hapani tsipa'ane''' "la fruta del dragón es sabroso" | ||
|- | |- | ||
|[[hara]] | |[[Hara|'''hara''']] | ||
| | |n. | ||
|calabaza de monte | |calabaza de monte | ||
| | | | ||
|'''hara newaxata paukawɨ''' "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | |'''hara newaxata paukawɨ''' "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | ||
|- | |- | ||
|[[haramara]] | |[[Haramara|'''haramara''']] | ||
| | |top. | ||
|lugar sagrado | |lugar sagrado | ||
| | | | ||
|'''haramara | |'''haramara nepurekutuatɨya''' "fui a dejar las ofrendas a haramara" | ||
|- | |||
|[[Harapai|'''harapai''']] | |||
|n. | |||
|cucaracha de agua | |||
|pl. '''harapaixi''' | |||
|'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | |||
|- | |||
|[[Hareku|'''hareku''']] | |||
|n. | |||
|lombris | |||
|pl. '''harekuxi''' | |||
|'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | |||
|- | |||
|[[Harɨka|'''harɨka''']] | |||
|n. | |||
|nutria | |||
|pl. '''harɨkaxi''' | |||
|'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria" | |||
|- | |- | ||
|[[hatsa]] | |[[Hatsa|'''hatsa''']] | ||
| | |n. | ||
|hacha | |hacha | ||
| | | | ||
|'''hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ''' "parti la leña con la hacha" | |'''hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ''' "parti la leña con la hacha" | ||
|- | |- | ||
|[[Hatsi tɨxiyari| | |[[Hatsi tɨxiyari|'''hatsi tɨxiyari''']] | ||
| | |n. | ||
|semilla de calabaza molida | |semilla de calabaza molida | ||
| | | | ||
|'''wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame''' "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | |'''wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame''' "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | ||
|- | |- | ||
|[[ha'ute]] | |[[Ha'ute|'''ha'ute''']] | ||
| | |n. | ||
|piedra de rio | |piedra de rio | ||
| | | | ||
|'''ha'ute tepekɨtɨ''' "fuimos a traer piedras de rio" | |'''ha'ute tepekɨtɨ''' "fuimos a traer piedras de rio" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Haxi|'''haxi''']] | ||
|n. | |||
|cocodrilo | |||
|pl. '''haxitsi''' | |||
|'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio" | |||
|- | |||
|[[Haxí|'''haxí''']] | |||
|n. | |||
|huaje | |||
| | | | ||
|'''takai haxí nepekupii''' "ayer fui a cortar huajes" | |||
|- | |||
|[[Hayari|'''hayari''']] | |||
|n. | |||
|vomito | |vomito | ||
| | | | ||
|'''takai hayaritsie nepeke''' "ayer pise en el | |'''takai hayaritsie nepeke''' "ayer pise en el vómito" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |'''[[hayewaxi]]''' | ||
|n. | |||
|guayaba | |||
|pl. '''hayewaxite''' | |||
|'''hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane''' "la guayaba madura esta rica" | |||
|- | |||
|[[Hayewaxi xawari|'''hayewaxi xawari''']] | |||
|n. | |||
|hoja de guayaba | |||
| | | | ||
|'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |||
|- | |||
|[[Hiru|'''hiru''']] | |||
|n. | |||
|hilo | |hilo | ||
| | | | ||
|'''hiru | |'''hiru nepekunanai''' "fui a comprar hilo" | ||
|- | |||
|[[Hiwatsixa|'''hiwatsixa''']] | |||
|? | |||
|despedida | |||
| | |||
|'''tepetahiwataxɨ nekie''' "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |||
|- | |||
|[[Hɨayame|'''hɨayame''']] | |||
|n. | |||
|faja | |||
|pl. '''hɨayamete''' | |||
|'''nekutsi hɨayame netsetawewiri''' "mi abuela me hizo una faja" | |||
|- | |||
|'''[[hɨri]]''' | |||
|n. | |||
|montaña | |||
| | |||
|'''hɨriwarie tau peyutineika''' "detras dela montaña sale el sol" | |||
|- | |||
|[[Hɨtsiwame|'''hɨtsiwame''']] | |||
|n. | |||
|silbato | |||
|pl. '''hɨtsiwamete''' | |||
|'''hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai''' "ahi andaba con un silbato" | |||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Hɨxi|'''hɨxi''']] | ||
|n. | |||
|ojo | |||
|pl. '''hɨxite''' | |||
|'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo" | |||
|- | |||
|'''[[huka]]''' | |||
| | | | ||
| | |barriga | ||
| | | | ||
|''' | |'''nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike''' "cuando como se llena mi barriga" | ||
|- | |- | ||
| | |[[Huku|'''huku''']] | ||
|n. | |||
|pino | |||
| | | | ||
|'''takai huku nepekuxite''' "ayer fui a cortar pino" | |||
|- | |||
|[[Huta|'''huta''']] | |||
|num. | |||
|dos | |dos | ||
| | | | ||
|'''netaru huta wiyari pexeiya''' "mi hermanito tiene dos años" | |'''netaru huta wiyari pexeiya''' "mi hermanito tiene dos años" | ||
|- | |- | ||
|hutatewiyari | |[[Hutatewiyari|'''hutatewiyari''']] | ||
| | |num. | ||
|cuarenta | |cuarenta | ||
| | | | ||
|'''hutatewiyari tumini nepa'ɨ''' "traigo cuarenta pesos" | |'''hutatewiyari tumini nepa'ɨ''' "traigo cuarenta pesos" | ||
|- | |- | ||
|huxari | |[[Huxari|'''huxari''']] | ||
|n. | |||
|pelo | |||
|pl. '''huxarite''' | |||
|'''huxari nepetaxei''' "me encontré un pelo " | |||
|- | |||
|'''[[huye]]''' | |||
|n. | |||
|camino | |||
| | | | ||
| | |'''huyetsie nepumie''' " voy en el camino" | ||
|- | |||
|[[hauri]] | |||
| | |||
|vela amarilla | |||
|pl.'''katirate tataxawitɨ''' | |||
|'''hauri waɨka nepeti wewi''' "hice muchas velas amarillas" | |||
|- | |||
|hakeri | |||
|n. | |||
|porta bandera | |||
| | |||
|'''hakeri patera pa kue e''' "el porta bandera tiene la bandera" | |||
|- | |||
|huta metseri | |||
|n. | |||
|febrero | |||
| | | | ||
|''' | |'''huta metseriyaritsie ixɨarari pa ti neika''' "las fiestas se realizan en febrero" | ||
|} | |} | ||
Revisión actual - 13:26 20 sep 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| há | n. | agua | haa nepɨxɨriyaxɨ "calenté el agua" | |
| ha'a | v. | estar enojado | nemama peha'a "mi mamá está enojada" | |
| hai | n. | nube | waɨkawa puhaiya "está muy nublado" | |
| haika | num. | tres | yu haikame wakatsixi nepuware xeiya "tengo tres vacas" | |
| haikatewiyari | num. | sesenta | neteukari haikatewiyari pexeiya "mi abuelo tiene sesenta años" | |
| haikɨ | n. | víbora | pl. haikɨxi | takai kuu nepe xei hau yuawime "ayer mire una víbora de color azul" |
| haikɨri | n. | remolino | haikɨri neki panutihɨa "el remolino tumbó el techo de mi casa" | |
| haitsɨ | n. | tejon | pl. haitsɨrixi | tsɨkɨ haitsɨ pewi "el perro agarro un tejon" |
| haixa | n. | ojo de agua | haixata nepeku hanɨi "fui al agua al ojo de agua" | |
| haɨri | n. | fruta de capomo | takai haɨri nepekɨtɨ "ayer fui a traer fruta de capomo" | |
| haɨtɨ | n. | helado | wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ "la llúvia está muy fria" | |
| haɨtɨxi | n. | paloma | takai haɨtɨxi nepemi "ayer maté a una paloma" | |
| haká | n. | carrizo | haka nepekuwite "fui a traer carrizo" | |
| hakátɨa | v. | hacer pasar hambre y ayunar | tɨɨri mepuyu hakatɨa "los niños están pasando hambre" | |
| hake | v. | ayunar, estar a dieta | ne neuyuhake"yo estoy a dieta" | |
| hakukuri | n. | chile huajillo | pl. hakukurite | hakukuri puwawaki "el chile huajillo estan secos" |
| hakutsixa | ? | hakutsixakɨ neputiu kwai "comi con " | ||
| hakuxa | n, | otate tierno | hakuxa nepetikwai "comi otate tierno" | |
| hama | n. | lama | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamaya | vb. | estar lamoso | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamuitsi | n. | atole | hamuitsi pakaka " el atole esta dulce" | |
| ha mume | n. | frijoles en agua | ximeri ha mumekɨ teputekwai "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |
| hána | v. | arrastrar, jalar algun animal | ne puxu nepekutua "yo llevé al burro" | |
| hapani | n. | fruta del dragon | pl. hapanite | hapani tsipa'ane "la fruta del dragón es sabroso" |
| hara | n. | calabaza de monte | hara newaxata paukawɨ "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | |
| haramara | top. | lugar sagrado | haramara nepurekutuatɨya "fui a dejar las ofrendas a haramara" | |
| harapai | n. | cucaracha de agua | pl. harapaixi | hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" |
| hareku | n. | lombris | pl. harekuxi | hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" |
| harɨka | n. | nutria | pl. harɨkaxi | takai ximeri harɨka hata nepexei "ayer en la mañana vi una nutria" |
| hatsa | n. | hacha | hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ "parti la leña con la hacha" | |
| hatsi tɨxiyari | n. | semilla de calabaza molida | wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | |
| ha'ute | n. | piedra de rio | ha'ute tepekɨtɨ "fuimos a traer piedras de rio" | |
| haxi | n. | cocodrilo | pl. haxitsi | takai haxi netseanukuwei "ayer un cocodrilo me persiguio" |
| haxí | n. | huaje | takai haxí nepekupii "ayer fui a cortar huajes" | |
| hayari | n. | vomito | takai hayaritsie nepeke "ayer pise en el vómito" | |
| hayewaxi | n. | guayaba | pl. hayewaxite | hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane "la guayaba madura esta rica" |
| hayewaxi xawari | n. | hoja de guayaba | netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |
| hiru | n. | hilo | hiru nepekunanai "fui a comprar hilo" | |
| hiwatsixa | ? | despedida | tepetahiwataxɨ nekie "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |
| hɨayame | n. | faja | pl. hɨayamete | nekutsi hɨayame netsetawewiri "mi abuela me hizo una faja" |
| hɨri | n. | montaña | hɨriwarie tau peyutineika "detras dela montaña sale el sol" | |
| hɨtsiwame | n. | silbato | pl. hɨtsiwamete | hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai "ahi andaba con un silbato" |
| hɨxi | n. | ojo | pl. hɨxite | nehɨxi punetsiukukuine "me duele mi ojo" |
| huka | barriga | nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike "cuando como se llena mi barriga" | ||
| huku | n. | pino | takai huku nepekuxite "ayer fui a cortar pino" | |
| huta | num. | dos | netaru huta wiyari pexeiya "mi hermanito tiene dos años" | |
| hutatewiyari | num. | cuarenta | hutatewiyari tumini nepa'ɨ "traigo cuarenta pesos" | |
| huxari | n. | pelo | pl. huxarite | huxari nepetaxei "me encontré un pelo " |
| huye | n. | camino | huyetsie nepumie " voy en el camino" | |
| hauri | vela amarilla | pl.katirate tataxawitɨ | hauri waɨka nepeti wewi "hice muchas velas amarillas" | |
| hakeri | n. | porta bandera | hakeri patera pa kue e "el porta bandera tiene la bandera" | |
| huta metseri | n. | febrero | huta metseriyaritsie ixɨarari pa ti neika "las fiestas se realizan en febrero" |