Diferencia entre revisiones de «′A»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición
Sin resumen de edición
 
(No se muestran 19 ediciones intermedias de 6 usuarios)
Línea 8: Línea 8:
|'''<u>Ejemplo</u>'''
|'''<u>Ejemplo</u>'''
|-
|-
|[['akɨwari]]
|[['aki|''''aaki''']]
|s.
|n.
|insecto palo
|costilla
|
|pl. ''''akite'''
|
|''''aaki nepenanai''' "compre una costilla"
|-
|-
|[['ai]]
|[['aki (paisaje)|'''<nowiki/>'aaki''']]
|s.
|n.
|peña, peñasco
|rio
|
|pl. ''''akite'''
|
|''''aki kwinimieme pupá ''' "el rio está grande"
|-
|[['aikutsi]]
|s.
|tecomate
|'aikutsite
|'''<nowiki/>'aikutsitsie nawá nepanu 'i''' "en el tecomate tomé tejuino"
|-
|[['aikɨ]]
|s.
|azquel
|
|
|-
|[['a rika|'a'''ɨ'''rika]]
|
|saliva
|
|'''ne 'aɨrika puwaki''' "mi saliva esta seco"
|-
|-
|[['a te|'a'''''te]]
|'''[['aaye]]'''
|n.
|n.
|hormiga
|'a'''ɨ'''tetsi
|'''<nowiki/>'aɨte punetsiu kie''' "me pico una hormiga"
|-
|[['a x wi|'a'''ɨ'''x'''ɨ'''wi]]
|
|cinco
|
|'''<nowiki/>'aɨxɨwi wiyari nepexeiya''' "tengo cinco años"
|-
|[['a x wirieka|'a'''ɨ'''x'''ɨ'''wirieka]]
|
|por quinta ocasion
|
|'''<nowiki/>'aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya''' "me tumbaron por quinta ocasion"
|-
|[['a xi|'a'''ɨ'''xi]]
|
|vapor
|
|'''xarita 'aɨxi patineika''' "sale vapor en la olla"
|-
|[['aaye]]
|
|guasima
|guasima
|
|
|'''tepekuwaikaxɨ 'aaye muyewetsie''' "fuimos a jugar donde esta la guasima"
|'''tepekuwaikaxɨ 'aaye muyewetsie''' "fuimos a jugar donde esta la guasima"
|-
|-
|[['ai]]
|'''[['ai]]'''
|
|n.
|peñasco
|peñasco
|
|
|'''<nowiki/>'ai mutininiere tepanukɨ''' "fuimos a los peñascos"
|'''<nowiki/>'ai mutininiere tepanukɨ''' "fuimos a los peñascos"
|-
|-
|[['aik|'aik'''ɨ''']]
|[['aik|'''<nowiki/>'aikɨ''']]
|
|adv.
|el año pasado
|el año pasado
|
|
|'''<nowiki/>'aikɨ ne niwe panayetɨa 'etsikwera''' "mi hijo salio de la escuela el año pasado"
|'''<nowiki/>'aikɨ ne niwepanayetɨa 'etsikwera''' "mi hijo salio de la escuela el año pasado"
|-
|-
|[['aik|'aik'''ɨ''']]
|[['aik|'''<nowiki/>'aikɨ''']]
|n.
|n.
|asquel
|asquel
|'aik'''ɨ'''xi
|pl. '''<nowiki/>'aikɨxi'''
|'''<nowiki/>'aikɨxi yeuta mepukekatari''' "los asqueles son del monte"
|'''<nowiki/>'aikɨxi yeuta mepukekatari''' "los asqueles son del monte"; '''<nowiki/>'aikɨ netsekei''' "me pico un azquel"
|-
|'''[['aikutsi]]'''
|n.
|tecomate
|pl. '''<nowiki/>'<nowiki/>aikutsite'''
|'''<nowiki/>'aikutsitsie nawá nepanu'i''' "en el tecomate tomé tejuino"
|-
|-
|[['aina]]
|'''[['aina]]'''
|n.
|n.
|cangrejo
|cangrejo
|'ainari
|pl. '''<nowiki/>'ainari'''
|'''<nowiki/>'aina nepekwaitsɨpaxɨ''' "pesque a un cangrejo"
|'''<nowiki/>'aina nepekwaitsɨpaxɨ''' "pesque a un cangrejo"
|-
|-
|[['aitarame]]
|'''[['aitarame]]'''
|n.
|n.
|coralillo
|coralillo
|pl. '''aitaramete'''
|'''hɨritsie nanuyaka 'aitarame nehɨxie pauyetɨa''' "fui a la sierra y un coralillo paso en frente de mi"
|-
|'''<nowiki/>[['aixɨa]]'''
|intj.
|Bien (contestación de saludo)
|
|
|'''hɨritsie nanuyaka 'aitarame ne hɨxie pauyetɨa''' "fui a la sierra y un caralillo paso en frente de mi"
|'''<nowiki/>'aixɨa nepureu 'erie''' "me siento bien"
|-
|[['a te|'''<nowiki/>'aɨte''']]
|n.
|hormiga
|pl. '''<nowiki/>'aɨtetsi'''
|'''<nowiki/>'aɨte punetsiukei''' "me pico una hormiga"
|-
|-
|[['aitsarie]]
|'''[['aitsarie]]'''
|
|loc.
|lugar sagrado
|lugar sagrado
|
|
|'''<nowiki/>'aitsarie nepurekutuatɨya''' "fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado"
|'''<nowiki/>'aitsarie nepurekutuatɨya''' "fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado"
|-
|-
|[['aix a|'aix'''ɨ'''a]]
|[['a rika|'''<nowiki/>'aɨrika''']]
|n.
|saliva
|
|
|bien
|'''ne'aɨrika puwaki''' "mi saliva esta seco"
|-
|[['a xi|'''<nowiki/>'aɨxi''']]
|n.
|vapor
|
|
|'''<nowiki/>'aixɨa nepureu'erie''' "me siento bien"
|'''xarita 'aɨxi patineika''' "sale vapor en la olla"
|-
|-
|[['ak weme|'ak'''ɨ'''weme]]
|[['a x wi|'''<nowiki/>'aɨxɨwi''']]
|num.
|cinco
|
|
|niñer@
|'''<nowiki/>'aɨxɨwi wiyari nepexeiya''' "tengo cinco años"
|'ak'''ɨ'''wemete
|'''xeime 'akɨweme nepexeiya''' "tengo a un niñero"
|-
|-
|[['aki]]
|[['a x wirieka|'''<nowiki/>'aɨxɨwirieka''']]
|adv.
|por quinta ocasion
|
|
|'''<nowiki/>'aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya''' "me tumbaron por quinta ocasion"
|-
|'''[['aki]]'''
|n.
|arroyo
|arroyo
|
|pl. akite
|'''nekie 'aki peuyeka''' "en mi casa pasa un arroyito"  
|'''nekie 'aki peuyeka''' "en mi casa pasa un arroyito"  
|-
|-
|[['aki|'aaki]]
|'''[['akɨwari]]'''
|n.
|insecto palo
|
|
|costilla
|'''akɨwari kunietiwaki''' "el insecto palo esta muy flaco"
|'akite
|-
|'''<nowiki/>'aki nepenanai''' "compre una costilla"
|[['ak weme|'''<nowiki/>'akɨweme''']]
|n.
|niñer@
|pl. '''<nowiki/>'akɨwemete'''
|'''xeime 'akɨweme nepexeiya''' "tengo a un niñero"
|-
|-
|[['akuxi]]
|'''[['akuxi]]'''
|
|?
|esperame
|esperame
|
|
|'''<nowiki/>'akuxi neneukwewi''' "esperame poquito"
|'''<nowiki/>'akuxi neneukwewi''' "esperame poquito"
|-
|-
|[['aru]]
|'''[['aru]]'''
|n.
|n.
|guajolote
|guajolote
|'aruxi
|pl. '''<nowiki/>'aruxi'''
|'''<nowiki/>'aruxi tsimepa'ane''' "están bien sabrosos los guajolotes"
|'''<nowiki/>'aruxi tsimepa'ane''' "están bien sabrosos los guajolotes"
|-
|-
|[['aru 'itsarieya]]
|[['aru 'itsarieya|'''<nowiki/>'aru 'itsari''']]
|
|n.
|caldo de guajolote
|caldo de guajolote
|
|
|'''takai 'aru 'itsarieya tepekwai''' "ayer comimos con caldo de guajolote"
|'''takai 'aru 'itsarieya tepekwai''' "ayer comimos con caldo de guajolote"
|-
|-
|[['atahaika]]
|'''[['atahaika]]'''
|
|num.
|ocho
|ocho
|
|
|'''<nowiki/>'atahaika wiyari nunutsi pexeiya''' "el niño tiene ocho años"
|'''<nowiki/>'atahaika wiyari nunutsi pexeiya''' "el niño tiene ocho años"
|-
|-
|[['atahuta]]
|'''[['atahuta]]'''
|
|num.
|siete
|siete
|
|
|'''<nowiki/>'atahuta paɨmeme tumini nepa'ɨ''' "traigo siete pesos"
|'''<nowiki/>'atahuta paɨmeme tumini nepa'ɨ''' "traigo siete pesos"
|-
|-
|[['atakwai]]
|'''[['atakwai]]'''
|n.
|n.
|lagartija
|lagartija
|'atakwaixi
|pl. '''<nowiki/>'atakwaixi'''
|'''takai 'atakwai tɨɨri mepemi''' "ayer mataron una lagartija los niños"
|'''takai 'atakwai tɨɨri mepemi''' "ayer mataron una lagartija los niños"
|-
|-
|[['atanauka]]
|'''[['atanauka]]'''
|
|num.
|nueve
|nueve
|
|
|'''<nowiki/>'atanauka wiyari nepexeiya''' "tengo nueve años"
|'''<nowiki/>'atanauka wiyari nepexeiya''' "tengo nueve años"
|-
|-
|[['atari]]
|'''[['atari]]'''
|
|n.
|escroto
|escroto
|'atarite
|pl. '''<nowiki/>'atarite'''
|'''<nowiki/>'turu 'atarieya''' "los escrotos del toro"
|'''<nowiki/>'turu 'atarieya''' "los escrotos del toro"
|-
|-
|[['ataxewi]]
|'''[['ataxewi]]'''
|
|num.
|seis
|seis
|
|
|'''<nowiki/>'ataxewi metseriyaritsie''' "en el mes de junio"
|'''<nowiki/>'ataxewi metseriyaritsie''' "en el mes de junio"
|-
|-
|[['ate]]
|'''[['ate]]'''
|n.
|n.
|piojo
|piojo
|'atetsi
|pl. '''<nowiki/>'atetsi'''
|'''netaru pu'atetsie''' "mi hermanito tiene piojos"
|'''netaru pu'atetsie''' "mi hermanito tiene piojos"
|-
|-
|[['atsiritu]]
|'''[['atsiritu]]'''
|n.
|n.
|murcielago
|murcielago
|'atsiritutsixi
|pl. '''<nowiki/>'atsiritutsixi'''
|'''terɨta kwinimieme mepute'ane 'atsiritutsixi''' "hay muchos murciélagos en la cueva"
|'''terɨta kwinimieme mepute'ane 'atsiritutsixi''' "hay muchos murciélagos en la cueva"
|-
|-
|[['auri]]
|'''[['auri]]'''
|
|n.
|cachete
|cachete
|
|pl. '''<nowiki/>'aurite'''
|'''ne'aurita netseuti kukuine''' "me duele en mi cachete"
|'''ne'aurita netseuti kukuine''' "me duele en mi cachete"
|-
|-
|[['awa]]
|'''[['awa]]'''
|
|n.
|cuerno
|cuerno
|'awate
|pl. '''<nowiki/>'awate'''
|'''neturu kwinimieme pure'awa''' "mi toro tiene muchos cuernos"
|'''neturu kwinimieme pure'awa''' "mi toro tiene muchos cuernos"
|-
|-
|[['axuxi]]
|'''[['axuxi]]'''
|
|n.
|ajo
|ajo
|'axuxite
|pl. '''<nowiki/>'axuxite'''
|'''<nowiki/>'axuxi nepekunanai''' "fui a comprar ajo"
|'''<nowiki/>'axuxi nepekunanai''' "fui a comprar ajo"
|-
|-
|[['ayeimana]]
|
|
|
|
|
|
|-
|'''[['ayeimana]]'''
|adv.
|pasado mañana
|pasado mañana
|
|
|'''<nowiki/>'ayeimana nepukɨ'aimie''' "pasado mañana ire a la leña"
|'''<nowiki/>'ayeimana nepukɨ'aimie''' "pasado mañana ire a la leña"
|-
|arɨkariti
|
|segundo gobernador
|pl.
|'''arɨkariti tatuwani pu ti parewiwa'''  "el segundo gobernador ayuda al primer gobernador"
|-
|aruwatsini
|
|
|
|
|}
|}
'Aixɨa. Bien (contestación de saludo)

Revisión actual - 16:28 2 dic 2025

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·

Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
'aaki n. costilla pl. 'akite 'aaki nepenanai "compre una costilla"
'aaki n. rio pl. 'akite 'aki kwinimieme pupá "el rio está grande"
'aaye n. guasima tepekuwaikaxɨ 'aaye muyewetsie "fuimos a jugar donde esta la guasima"
'ai n. peñasco 'ai mutininiere tepanukɨ "fuimos a los peñascos"
'aikɨ adv. el año pasado 'aikɨ ne niwepanayetɨa 'etsikwera "mi hijo salio de la escuela el año pasado"
'aikɨ n. asquel pl. 'aikɨxi 'aikɨxi yeuta mepukekatari "los asqueles son del monte"; 'aikɨ netsekei "me pico un azquel"
'aikutsi n. tecomate pl. 'aikutsite 'aikutsitsie nawá nepanu'i "en el tecomate tomé tejuino"
'aina n. cangrejo pl. 'ainari 'aina nepekwaitsɨpaxɨ "pesque a un cangrejo"
'aitarame n. coralillo pl. aitaramete hɨritsie nanuyaka 'aitarame nehɨxie pauyetɨa "fui a la sierra y un coralillo paso en frente de mi"
'aixɨa intj. Bien (contestación de saludo) 'aixɨa nepureu 'erie "me siento bien"
'aɨte n. hormiga pl. 'aɨtetsi 'aɨte punetsiukei "me pico una hormiga"
'aitsarie loc. lugar sagrado 'aitsarie nepurekutuatɨya "fui a dejar la ofrenda al lugar sagrado"
'aɨrika n. saliva ne'aɨrika puwaki "mi saliva esta seco"
'aɨxi n. vapor xarita 'aɨxi patineika "sale vapor en la olla"
'aɨxɨwi num. cinco 'aɨxɨwi wiyari nepexeiya "tengo cinco años"
'aɨxɨwirieka adv. por quinta ocasion 'aɨxɨwirieka nepanaka hɨiya "me tumbaron por quinta ocasion"
'aki n. arroyo pl. akite nekie 'aki peuyeka "en mi casa pasa un arroyito"
'akɨwari n. insecto palo akɨwari kunietiwaki "el insecto palo esta muy flaco"
'akɨweme n. niñer@ pl. 'akɨwemete xeime 'akɨweme nepexeiya "tengo a un niñero"
'akuxi ? esperame 'akuxi neneukwewi "esperame poquito"
'aru n. guajolote pl. 'aruxi 'aruxi tsimepa'ane "están bien sabrosos los guajolotes"
'aru 'itsari n. caldo de guajolote takai 'aru 'itsarieya tepekwai "ayer comimos con caldo de guajolote"
'atahaika num. ocho 'atahaika wiyari nunutsi pexeiya "el niño tiene ocho años"
'atahuta num. siete 'atahuta paɨmeme tumini nepa'ɨ "traigo siete pesos"
'atakwai n. lagartija pl. 'atakwaixi takai 'atakwai tɨɨri mepemi "ayer mataron una lagartija los niños"
'atanauka num. nueve 'atanauka wiyari nepexeiya "tengo nueve años"
'atari n. escroto pl. 'atarite 'turu 'atarieya "los escrotos del toro"
'ataxewi num. seis 'ataxewi metseriyaritsie "en el mes de junio"
'ate n. piojo pl. 'atetsi netaru pu'atetsie "mi hermanito tiene piojos"
'atsiritu n. murcielago pl. 'atsiritutsixi terɨta kwinimieme mepute'ane 'atsiritutsixi "hay muchos murciélagos en la cueva"
'auri n. cachete pl. 'aurite ne'aurita netseuti kukuine "me duele en mi cachete"
'awa n. cuerno pl. 'awate neturu kwinimieme pure'awa "mi toro tiene muchos cuernos"
'axuxi n. ajo pl. 'axuxite 'axuxi nepekunanai "fui a comprar ajo"
'ayeimana adv. pasado mañana 'ayeimana nepukɨ'aimie "pasado mañana ire a la leña"
arɨkariti segundo gobernador pl. arɨkariti tatuwani pu ti parewiwa "el segundo gobernador ayuda al primer gobernador"
aruwatsini