Diferencia entre revisiones de «T»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 12: | Línea 12: | ||
|fuego, lumbre | |fuego, lumbre | ||
| | | | ||
|'''tai p+ | |'''tai p+tiyutaiya''' "el fuego quema" | ||
|- | |- | ||
|'''[[Takwatsi]]''' | |'''[[Takwatsi]]''' | ||
| Línea 18: | Línea 18: | ||
|Estuche de plumas del [[mara'akame]] | |Estuche de plumas del [[mara'akame]] | ||
| | | | ||
|'''takwatsi tak+ k+p+ wewiya''' "el estuche de plumas del mara akame esta hecho de palma" | |'''takwatsi tak+k+ p+wewiya''' "el estuche de plumas del mara akame esta hecho de palma" | ||
|- | |- | ||
| [[Tawari]] | | '''[[Tawari]]''' | ||
|n. | |n. | ||
|Huevo | |Huevo | ||
| Línea 29: | Línea 29: | ||
|n. | |n. | ||
|colibrí | |colibrí | ||
|tɨpinatsixi | |pl. '''tɨpinatsixi''' | ||
|'''tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie 'u ye wetɨ''' "el colibrí se ve hermoso parado en las flores" | |'''tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie 'u ye wetɨ''' "el colibrí se ve hermoso parado en las flores" | ||
|- | |- | ||
| Línea 36: | Línea 36: | ||
|flor | |flor | ||
| | | | ||
|'''tuturi tsip+ ane''' "la flor es bonito" | |'''tuturi tsip+'ane''' "la flor es bonito" | ||
|- | |- | ||
|[[Tuwaxa|'''tuwaxa''']] | |[[Tuwaxa|'''tuwaxa''']] | ||
| Línea 42: | Línea 42: | ||
|paño | |paño | ||
| | | | ||
|'''tuwaxak+ | |'''tuwaxak+ tepuyutiwaya''' ''"con el paño nos pegamos"'' | ||
|- | |- | ||
|[[Taxaɨye| | |[[Taxaɨye|'''taxaɨye''']] | ||
| | |adj. | ||
|amarillo | |amarillo | ||
| | | | ||
|'''maku | |'''maku pɨtaxaɨye''' "el mango es amarillo" | ||
|- | |- | ||
|[[Taɨraɨye| | |[[Taɨraɨye|'''taɨraɨye''']] | ||
| | |adj. | ||
|rosa | |rosa | ||
| | | | ||
|'''tuturi | |'''tuturi pɨtaɨraɨye''' "la flor es color rosa" | ||
|- | |- | ||
|[[texumpame]] | |[[Texumpame|'''texumpame''']] | ||
| | |n. | ||
|lanzador de piedra | |lanzador de piedra | ||
| | | | ||
|'''texumpame kɨ | |'''texumpame kɨ nepɨretatuaxixɨ''' "con el lanzador de piedra lancé una piedra" | ||
|- | |- | ||
|[[tuxa]] | |[[Tuxa|'''tuxa''']] | ||
| | |adj. | ||
|blanco | |blanco | ||
| | | | ||
|'''tsawanu | |'''tsawanu kanituxani''' "la sabana es de color blanco" | ||
|- | |- | ||
|[[Tepɨa| | |[[Tepɨa|'''tepɨa''']] | ||
| | |n. | ||
|pistola | |pistola | ||
| | | | ||
|'''tepɨa | |'''tepɨa nepexeiya''' "tengo una pistola" | ||
|- | |- | ||
| | | | ||
| | |||
|fierro? metal? | |||
| | |||
| | |||
|- | |||
|[[Ti tuaxaame|'''tituaxaame''']] | |||
|n. | |||
|resortera | |resortera | ||
| | | | ||
|'''tituaxame | |'''tituaxame nepenanai''' "compre una resortera" | ||
|- | |- | ||
|[[teuri]] | |[[Teuri|'''teuri''']] | ||
| | |n. | ||
|pierna | |pierna | ||
| | | | ||
|'''wakana teurieya kwinie | |'''wakana teurieya kwinie netinake''' " me gusta mucho la pierna de pollo" | ||
|- | |- | ||
|[[tuxú]] | |[[Tuxú|'''tuxú''']] | ||
| | |n. | ||
|salvia | |salvia | ||
| | | | ||
|'''tuxu | |'''tuxu nepekuwau''' "fui a buscar salvia" | ||
|- | |- | ||
|'''[[takɨ]]''' | |'''[[takɨ]]''' | ||
| | |n. | ||
|palma | |palma | ||
| | | | ||
|''' | |'''nexupureru takɨkɨ putsaiya''' "mi sombrero esta hecho de palma" | ||
|- | |- | ||
|'''[[tumati]]''' | |'''[[tumati]]''' | ||
| | |n. | ||
|jitomate | |jitomate | ||
| | | | ||
|'''tumati | |'''tumati puxeta''' "el jitomate es de color rojo" | ||
|- | |- | ||
|'''[[tuka]]''' | |'''[[tuka]]''' | ||
| | |n. | ||
|araña | |araña | ||
| | | | ||
|'''tuka | |'''tuka netsiukei''' "la araña me pico" | ||
|- | |- | ||
|'''[[tetsariya]]''' | |'''[[tetsariya]]''' | ||
| | |n. | ||
|corral de piedra | |corral de piedra | ||
| | | | ||
|''' | |'''tetsariyata tuixu nepauka'ɨnaxɨ''' "meti al puerco en el corral de piedra" | ||
|- | |- | ||
|'''[[tuaxa]]''' | |'''[[tuaxa]]''' | ||
| | |n. | ||
|roble | |roble | ||
| | | | ||
|'''tuaxa | |'''tuaxa putawa''' " el roble se seco" | ||
|- | |- | ||
|[[tatsiu]] | |[[Tatsiu|'''tatsiu''']] | ||
| | |n. | ||
|conejo | |conejo | ||
| | | | ||
|'''tatsiu kwinie ratsunawe''' "el conejo sabe brincar mucho" | |'''tatsiu kwinie ratsunawe''' "el conejo sabe brincar mucho" | ||
|- | |- | ||
|[[Tɨwe| | |[[Tɨwe|'''tɨwe''']] | ||
| | |n. | ||
|jaguar | |jaguar | ||
| | | | ||
|'''takai tɨwe | |'''takai tɨwe nepexei''' "ayer vi a un jaguar" | ||
|- | |- | ||
|[[Terɨka| | |[[Terɨka|'''terɨka''']] | ||
| | |n. | ||
|alacran | |alacran | ||
| | | | ||
|'''terɨka | |'''terɨka netsiukei "'''me pico un alacran" | ||
|- | |- | ||
|[[tuixu]] | |[[Tuixu|'''tuixu''']] | ||
| | |n. | ||
|puerco | |puerco | ||
| | | | ||
|'''tuixu 'iku | |'''tuixu 'iku pukwa'a''' "el puerco esta comiendo maiz" | ||
|- | |- | ||
|[[tepu]] | |[[Tepu|'''tepu''']] | ||
| | |n. | ||
|tambor | |tambor | ||
| | | | ||
|'''tepu tsipu'ane''' "el tambor esta bonito" | |'''tepu tsipu'ane''' "el tambor esta bonito" | ||
|- | |- | ||
|[[tuturi]] | |[[Tuturi|'''tuturi''']] | ||
| | |n. | ||
|flor | |flor | ||
| | | | ||
|'''tuutu tsipu'ane''' "la flor esta bonito" | |'''tuutu tsipu'ane''' "la flor esta bonito" | ||
|- | |- | ||
|[[tete]] | |[[Tete|'''tete''']] | ||
| | |n. | ||
|piedra | |piedra | ||
| | | | ||
|'''tete kwnie titse'i''' "la piedra esta duro" | |'''tete kwnie titse'i''' "la piedra esta duro" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Ti útame|'''tiútame''']] | ||
| | |n. | ||
|ropero | |ropero | ||
| | | | ||
| ''' | | '''tiútame tsip+ ane''' "el ropero es bonito" | ||
|- | |- | ||
|[[Ter ta|ter+ta]] | |[[Ter ta|'''ter+ta''']] | ||
| | |n. | ||
|cueva | |cueva | ||
| | | | ||
|'''ter+ta kunie | |'''ter+ta kunie reuyey+xa+ye''' "adentro de la cueva esta oscuro" | ||
|- | |- | ||
|[[tawari]] | |[[Tawari|'''tawari''']] | ||
| | |n. | ||
|huevo | |huevo | ||
| | | | ||
|'''takai tawarik+ neu re kwai'''"ayer comi con huevo" | |'''takai tawarik+ neu re kwai'''"ayer comi con huevo" | ||
|- | |- | ||
|[[tetsu]] | |[[Tetsu|'''tetsu''']] | ||
| | |n. | ||
|tamales | |tamales | ||
| | | | ||
|'''takai tetsu nepe mikie''' "ayer me regalaron tamales" | |'''takai tetsu nepe mikie''' "ayer me regalaron tamales" | ||
|- | |- | ||
|[[tuixu waiyari]] | |[[Tuixu waiyari|'''tuixu waiyari''']] | ||
| | |n. | ||
|carne de puerco | |carne de puerco | ||
| | | | ||
|'''takai tuixu | |'''takai tuixu neuremi''' "ayer le di de comer al puerco" | ||
|- | |- | ||
|[[Tenik ri|tenik+ri]] | |[[Tenik ri|'''tenik+ri''']] | ||
| | |n. | ||
|mesquino | |mesquino | ||
| | | | ||
|'''ne taru tenik+ri kunie | |'''ne taru tenik+ri kunie reuyatsa''' "mi hermanito tiene muchos mesquinos" | ||
|- | |- | ||
|[[tɨkɨ]] | |[[Tɨkɨ|'''tɨkɨ''']] | ||
| | |n. | ||
|camaron | |camaron | ||
|tɨkɨxi/pl. | |tɨkɨxi/pl. | ||
|'''takai t+k+xik+ | |'''takai t+k+xik+ neurekwai''' "ayer comi con camarones" | ||
|- | |- | ||
|taka+ya | |'''taka+ya''' | ||
| | |n. | ||
|sol | |sol | ||
|tc | |tc | ||
|'''ximeri taka+ya pa ti neika'''"en la mañana sala el sol" | |'''ximeri taka+ya pa ti neika'''"en la mañana sala el sol" | ||
|- | |- | ||
|[[teukari]] | |[[Teukari|'''teukari''']] | ||
| | |n. | ||
|abuelo | |abuelo | ||
| | | | ||
|'''ne ne teukari ne pa+ ye+wa'''"yo quiero a mi abuelo" | |'''ne ne teukari ne pa+ ye+wa'''"yo quiero a mi abuelo" | ||
|- | |- | ||
|[[tutsi]] | |[[Tutsi|'''tutsi''']] | ||
| | |n. | ||
|vino | |vino | ||
| | | | ||
|'''tutsi p+ | |'''tutsi p+tiyutawait+wa''' ''"el vino emborracha"'' | ||
|- | |- | ||
|[[tepari]] | |[[Tepari|'''tepari''']] | ||
| | | | ||
| | | | ||
| Línea 230: | Línea 236: | ||
|'''tepari p+tiyu kuinituwa "''' | |'''tepari p+tiyu kuinituwa "''' | ||
|- | |- | ||
|[[tepɨrarai]] | |[[Tepɨrarai|'''tepɨrarai''']] | ||
| | | | ||
| | | | ||
| | | | ||
|'''tepurarai kuieta p+ kiekame "''' | |'''tepurarai kuieta p+kiekame "''' | ||
|- | |- | ||
|[[tuki]] | |[[Tuki|'''tuki''']] | ||
| | | | ||
|caliguei | |caliguei | ||
| Línea 242: | Línea 248: | ||
|'''tukipa tsi pu raku ane''' "en el caliguei es un lugar bonito" | |'''tukipa tsi pu raku ane''' "en el caliguei es un lugar bonito" | ||
|- | |- | ||
|[[tsaraɨ]] | |[[Tsaraɨ|'''tsaraɨ''']] | ||
| | | | ||
|comate | |comate | ||
| | | | ||
|''' | |'''tsaraɨtsie nepuranu ti mawaxɨ''' " puse un comate en frente de la virgen " | ||
|- | |- | ||
|[[tanaana]] | |[[Tanaana|'''tanaana''']] | ||
| | | | ||
|virgen | |virgen | ||
| | | | ||
|'''tanaana tsi pu 'ane''' " la virgen es bonita" | |'''tanaana tsi pu'ane''' " la virgen es bonita" | ||
|- | |- | ||
|t[[Tsaraɨ|ɨ]]<nowiki/>pina | |t[[Tsaraɨ|ɨ]]<nowiki/>pina | ||
Revisión del 05:34 12 jul 2025
′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| Tai | n. | fuego, lumbre | tai p+tiyutaiya "el fuego quema" | |
| Takwatsi | n. | Estuche de plumas del mara'akame | takwatsi tak+k+ p+wewiya "el estuche de plumas del mara akame esta hecho de palma" | |
| Tawari | n. | Huevo | Huevos/ plural | tawari etsariyari tsipa'ane "el huevo hervido sabe rico" |
| tɨpina | n. | colibrí | pl. tɨpinatsixi | tɨpina tsui ti yu xexeiya tuutu tsie 'u ye wetɨ "el colibrí se ve hermoso parado en las flores" |
| Tuutú | n. | flor | tuturi tsip+'ane "la flor es bonito" | |
| tuwaxa | n. | paño | tuwaxak+ tepuyutiwaya "con el paño nos pegamos" | |
| taxaɨye | adj. | amarillo | maku pɨtaxaɨye "el mango es amarillo" | |
| taɨraɨye | adj. | rosa | tuturi pɨtaɨraɨye "la flor es color rosa" | |
| texumpame | n. | lanzador de piedra | texumpame kɨ nepɨretatuaxixɨ "con el lanzador de piedra lancé una piedra" | |
| tuxa | adj. | blanco | tsawanu kanituxani "la sabana es de color blanco" | |
| tepɨa | n. | pistola | tepɨa nepexeiya "tengo una pistola" | |
| fierro? metal? | ||||
| tituaxaame | n. | resortera | tituaxame nepenanai "compre una resortera" | |
| teuri | n. | pierna | wakana teurieya kwinie netinake " me gusta mucho la pierna de pollo" | |
| tuxú | n. | salvia | tuxu nepekuwau "fui a buscar salvia" | |
| takɨ | n. | palma | nexupureru takɨkɨ putsaiya "mi sombrero esta hecho de palma" | |
| tumati | n. | jitomate | tumati puxeta "el jitomate es de color rojo" | |
| tuka | n. | araña | tuka netsiukei "la araña me pico" | |
| tetsariya | n. | corral de piedra | tetsariyata tuixu nepauka'ɨnaxɨ "meti al puerco en el corral de piedra" | |
| tuaxa | n. | roble | tuaxa putawa " el roble se seco" | |
| tatsiu | n. | conejo | tatsiu kwinie ratsunawe "el conejo sabe brincar mucho" | |
| tɨwe | n. | jaguar | takai tɨwe nepexei "ayer vi a un jaguar" | |
| terɨka | n. | alacran | terɨka netsiukei "me pico un alacran" | |
| tuixu | n. | puerco | tuixu 'iku pukwa'a "el puerco esta comiendo maiz" | |
| tepu | n. | tambor | tepu tsipu'ane "el tambor esta bonito" | |
| tuturi | n. | flor | tuutu tsipu'ane "la flor esta bonito" | |
| tete | n. | piedra | tete kwnie titse'i "la piedra esta duro" | |
| tiútame | n. | ropero | tiútame tsip+ ane "el ropero es bonito" | |
| ter+ta | n. | cueva | ter+ta kunie reuyey+xa+ye "adentro de la cueva esta oscuro" | |
| tawari | n. | huevo | takai tawarik+ neu re kwai"ayer comi con huevo" | |
| tetsu | n. | tamales | takai tetsu nepe mikie "ayer me regalaron tamales" | |
| tuixu waiyari | n. | carne de puerco | takai tuixu neuremi "ayer le di de comer al puerco" | |
| tenik+ri | n. | mesquino | ne taru tenik+ri kunie reuyatsa "mi hermanito tiene muchos mesquinos" | |
| tɨkɨ | n. | camaron | tɨkɨxi/pl. | takai t+k+xik+ neurekwai "ayer comi con camarones" |
| taka+ya | n. | sol | tc | ximeri taka+ya pa ti neika"en la mañana sala el sol" |
| teukari | n. | abuelo | ne ne teukari ne pa+ ye+wa"yo quiero a mi abuelo" | |
| tutsi | n. | vino | tutsi p+tiyutawait+wa "el vino emborracha" | |
| tepari | tepari p+tiyu kuinituwa " | |||
| tepɨrarai | tepurarai kuieta p+kiekame " | |||
| tuki | caliguei | tukipa tsi pu raku ane "en el caliguei es un lugar bonito" | ||
| tsaraɨ | comate | tsaraɨtsie nepuranu ti mawaxɨ " puse un comate en frente de la virgen " | ||
| tanaana | virgen | tanaana tsi pu'ane " la virgen es bonita" | ||
| tɨpina | ||||
| tau | ||||
| tautsi | ||||
| tauxi | ||||
| tauxi hɨxita mieme | ||||
| tee | ||||
| teiwari | ||||
| tekutsuna | ||||
| temu | ||||
| temukuri | ||||
| teni | ||||
| tepaxi | ||||
| tepinu | ||||
| tetui | ||||
| tiburuni | ||||
| tuixu yeutanaka | ||||
| tumati t+axiyari | ||||
| turanuxi | ||||
| turiri | ||||
| tuwaxa | ||||