Diferencia entre revisiones de «K»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 48: | Línea 48: | ||
|n. | |n. | ||
|casa | |casa | ||
| | |pl. kíte | ||
|'''neki kunie pɨpa''' "mi casa esta grande" | |'''neki kunie pɨpa''' "mi casa esta grande" | ||
|- | |- | ||
| Línea 66: | Línea 66: | ||
|n. | |n. | ||
|mariposa | |mariposa | ||
| | |pl. kɨpitsi | ||
|'''kɨpi tsipɨ'ane''' "la mariposa es bonita" | |'''kɨpi tsipɨ'ane''' "la mariposa es bonita" | ||
|- | |- | ||
| Línea 72: | Línea 72: | ||
|n. | |n. | ||
|estadounidense, gringo, angloparlante | |estadounidense, gringo, angloparlante | ||
| | |pl. kɨrinkutsixi | ||
|'''nematsika kɨrinku pɨyɨane''' "mi hermano es gringo" | |'''nematsika kɨrinku pɨyɨane''' "mi hermano es gringo" | ||
|- | |- | ||
| Línea 84: | Línea 84: | ||
|n. | |n. | ||
|camisa, playera, blusa. | |camisa, playera, blusa. | ||
| | |pl. kamixate | ||
|'''kamixa pɨ tɨni''' "la camisa esta sucio" | |'''kamixa pɨ tɨni''' "la camisa esta sucio" | ||
|- | |- | ||
| Línea 90: | Línea 90: | ||
|n. | |n. | ||
|morral | |morral | ||
| | |pl. kutsiurite | ||
|kɨtsiurita te mɨ teuka pine | |kɨtsiurita te mɨ teuka pine | ||
|- | |- | ||
| Línea 96: | Línea 96: | ||
|n. | |n. | ||
|bule , botella | |bule , botella | ||
| | |pl.kuxaurite | ||
|'''kuxauritsie ha mepukatu'a''' "echan el agua en el bule" | |'''kuxauritsie ha mepukatu'a''' "echan el agua en el bule" | ||
|- | |- | ||
| Línea 102: | Línea 102: | ||
|n. | |n. | ||
|gorgojo | |gorgojo | ||
| | |pl. kɨmɨtsi | ||
|'''kɨmɨ 'iku pukwa'a''' "el gorgojo come maiz" | |'''kɨmɨ 'iku pukwa'a''' "el gorgojo come maiz" | ||
|- | |- | ||
| Línea 108: | Línea 108: | ||
|n. | |n. | ||
|venenosa | |venenosa | ||
| | |pl. kapatsi | ||
|'''kapa netse'ɨarima''' "me salpicó la venenosa" | |'''kapa netse'ɨarima''' "me salpicó la venenosa" | ||
|- | |- | ||
| Línea 114: | Línea 114: | ||
|n. | |n. | ||
|estijera | |estijera | ||
| | |pl. kɨmemete | ||
|'''kɨmeme kunie rata kiema''' "la estijera sabe cortar mucho" | |'''kɨmeme kunie rata kiema''' "la estijera sabe cortar mucho" | ||
|- | |- | ||
| Línea 120: | Línea 120: | ||
|n. | |n. | ||
|chaquira | |chaquira | ||
| | |pl. kukate | ||
|'''kukakɨ waɨka meputetiwewiwa''' "con la chaquira hacen muchas cosas" | |'''kukakɨ waɨka meputetiwewiwa''' "con la chaquira hacen muchas cosas" | ||
|- | |- | ||
| Línea 126: | Línea 126: | ||
|n. | |n. | ||
|lampara | |lampara | ||
| | |pl. kɨxemete | ||
|'''kɨxeme nepauyehɨa''' "perdi mi lampara" | |'''kɨxeme nepauyehɨa''' "perdi mi lampara" | ||
|- | |- | ||
| Línea 132: | Línea 132: | ||
|n. | |n. | ||
|guitarra | |guitarra | ||
|kanarite | |pl. kanarite | ||
|'''karanikɨ neputiuti yuitɨwa''' "toco con mi guitarra" | |'''karanikɨ neputiuti yuitɨwa''' "toco con mi guitarra" | ||
|- | |- | ||
| Línea 162: | Línea 162: | ||
|n. | |n. | ||
|zorra | |zorra | ||
| | |pl. kauxaitsi | ||
|'''taikai kauxai patsuakakai''' "en la tarde aullaba una zorra" | |'''taikai kauxai patsuakakai''' "en la tarde aullaba una zorra" | ||
|- | |- | ||
| Línea 168: | Línea 168: | ||
|n. | |n. | ||
|culebra, vibora | |culebra, vibora | ||
| | |pl. kuterixi | ||
|'''takai ku nepexei''' "ayer vi a una culebra" | |'''takai ku nepexei''' "ayer vi a una culebra" | ||
|- | |- | ||
| Línea 174: | Línea 174: | ||
|n. | |n. | ||
|bagre | |bagre | ||
| | |pl. ketsɨte | ||
|'''takai ketsɨ nepanatiha''' "ayer pesque a un bagre" | |'''takai ketsɨ nepanatiha''' "ayer pesque a un bagre" | ||
|- | |- | ||
| Línea 180: | Línea 180: | ||
|n. | |n. | ||
|cable | |cable | ||
| | |pl. kapurete | ||
|'''kapure putatai''' "se quemo un cable" | |'''kapure putatai''' "se quemo un cable" | ||
|- | |- | ||
| Línea 228: | Línea 228: | ||
|n. | |n. | ||
|sonaja | |sonaja | ||
| | |pl. kaitsate | ||
|'''kaitsa nepetuitɨarie''' "me dieron una sonaja" | |'''kaitsa nepetuitɨarie''' "me dieron una sonaja" | ||
|- | |- | ||
| Línea 234: | Línea 234: | ||
|n. | |n. | ||
|cuñado | |cuñado | ||
| | |pl. kemama | ||
|'''nekema netseta'ini tepeku'e''' "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar" | |'''nekema netseta'ini tepeku'e''' "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar" | ||
|- | |- | ||
| Línea 246: | Línea 246: | ||
|n. | |n. | ||
|breñuz | |breñuz | ||
| | |pl. kɨximɨarite | ||
|'''kɨximɨari tsi putiutatawe'''" el breñuz se prende facil" | |'''kɨximɨari tsi putiutatawe'''" el breñuz se prende facil" | ||
|- | |- | ||
| Línea 258: | Línea 258: | ||
|n. | |n. | ||
|pestaña | |pestaña | ||
| | |pl. karimuxite | ||
|'''ne karimuxi kuinie pɨtɨ''' "mis pestañas son largos" | |'''ne karimuxi kuinie pɨtɨ''' "mis pestañas son largos" | ||
|- | |- | ||
| Línea 270: | Línea 270: | ||
|n. | |n. | ||
|cabello | |cabello | ||
| | |pl. kɨpate | ||
|'''nekɨpatsi pɨtɨtɨ''' "mis cabellos son cortos" | |'''nekɨpatsi pɨtɨtɨ''' "mis cabellos son cortos" | ||
|- | |- | ||
| Línea 282: | Línea 282: | ||
|n. | |n. | ||
|cinturon | |cinturon | ||
| | |pl. kuxirate | ||
|'''kuxira axa pu'ane''' "el cinturon esta feo" | |'''kuxira axa pu'ane''' "el cinturon esta feo" | ||
|- | |- | ||
| Línea 294: | Línea 294: | ||
|n. | |n. | ||
|machete | |machete | ||
| | |pl. kutsirate | ||
|'''kutsira tsi pu'ane''' "el machete es bonito | |'''kutsira tsi pu'ane''' "el machete es bonito | ||
|- | |- | ||
| Línea 300: | Línea 300: | ||
|n. | |n. | ||
|carro | |carro | ||
| | |pl. kaxuri | ||
|'''kaxu kuinie payɨwe''' "el carro es veloz" | |'''kaxu kuinie payɨwe''' "el carro es veloz" | ||
|- | |- | ||
| Línea 312: | Línea 312: | ||
|n. | |n. | ||
|un cambio de ropas | |un cambio de ropas | ||
| | |pl. kemarite | ||
|'''kemari waɨka ne pexeiya.''' "tengo mucha ropa" | |'''kemari waɨka ne pexeiya.''' "tengo mucha ropa" | ||
|- | |- | ||
| Línea 336: | Línea 336: | ||
|n. | |n. | ||
|camisa | |camisa | ||
| | |pl. kutunite | ||
|'''kamixa tsip+'ane''' ''"la camisa esta bonita"'' | |'''kamixa tsip+'ane''' ''"la camisa esta bonita"'' | ||
|- | |- | ||
| Línea 348: | Línea 348: | ||
| | | | ||
|caries | |caries | ||
| | |pl. kɨxaitsi | ||
|'''ne taru pɨkɨxaitsie''' "mi hermana tiene caries" | |'''ne taru pɨkɨxaitsie''' "mi hermana tiene caries" | ||
|- | |- | ||
| Línea 360: | Línea 360: | ||
| | | | ||
|bote para transporte | |bote para transporte | ||
| | |pl. kanuwate | ||
|'''kanuwatsie nepanutiya''' "me subí en un bote" | |'''kanuwatsie nepanutiya''' "me subí en un bote" | ||
|- | |- | ||
| Línea 450: | Línea 450: | ||
| | | | ||
| | | | ||
| | |pl. keuruwite | ||
| | | | ||
|- | |- | ||
Revisión del 20:13 17 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| kakai | n. | huarache, calzado | kakaite pl | nekakaite tsipɨ'anene "mis huaraches son bonitos" |
| kakaɨyari | n. | ancestro, deidad | kaka+yarita | kakaɨyarita nepeta'axe "voy en lugares sagrados" |
| kakaɨyarikatsie | Top. | "lugar donde están las deidades" | ||
| karimutsi | n. | Pochote | karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya "las flores del pochote son bonitos" | |
| ke'aku | excl. | hola | ximeri neteukari ke'aku nereta hɨawixɨ "en la mañana mi abuelo me dijo hola" | |
| kemɨtiukutetewa | frase | toponimos, lugares nombrados, "como se llaman los lugares" | ||
| kí | n. | casa | pl. kíte | neki kunie pɨpa "mi casa esta grande" |
| kiekari | n. | ? | ||
| kiekame | n. | ? | ||
| kɨpí | n. | mariposa | pl. kɨpitsi | kɨpi tsipɨ'ane "la mariposa es bonita" |
| kɨrinku | n. | estadounidense, gringo, angloparlante | pl. kɨrinkutsixi | nematsika kɨrinku pɨyɨane "mi hermano es gringo" |
| kɨrinkukɨ | n. | idioma inglés | ||
| kamixa | n. | camisa, playera, blusa. | pl. kamixate | kamixa pɨ tɨni "la camisa esta sucio" |
| kɨtsiuri | n. | morral | pl. kutsiurite | kɨtsiurita te mɨ teuka pine |
| kɨxauri | n. | bule , botella | pl.kuxaurite | kuxauritsie ha mepukatu'a "echan el agua en el bule" |
| kɨmɨ | n. | gorgojo | pl. kɨmɨtsi | kɨmɨ 'iku pukwa'a "el gorgojo come maiz" |
| kapa | n. | venenosa | pl. kapatsi | kapa netse'ɨarima "me salpicó la venenosa" |
| kɨmeme | n. | estijera | pl. kɨmemete | kɨmeme kunie rata kiema "la estijera sabe cortar mucho" |
| kuka | n. | chaquira | pl. kukate | kukakɨ waɨka meputetiwewiwa "con la chaquira hacen muchas cosas" |
| kɨxeme | n. | lampara | pl. kɨxemete | kɨxeme nepauyehɨa "perdi mi lampara" |
| kanari | n. | guitarra | pl. kanarite | karanikɨ neputiuti yuitɨwa "toco con mi guitarra" |
| kape | n. | cafe | nekakai pukapemawi "mis huaraches son de color café" | |
| kutuxie | adj. | gris | nepuxu peukutuxie "mi burro es de color gris" | |
| keri | n. | palo del diablo | takai yɨwikɨta keri nepe'eni "ayer en la noche escuché al palo del diablo" | |
| ke'uxa | n. | quelite | xike ximeri ke'uxa nepekwai "hace rato en la mañana comi con quelite" | |
| kauxai | n. | zorra | pl. kauxaitsi | taikai kauxai patsuakakai "en la tarde aullaba una zorra" |
| ku | n. | culebra, vibora | pl. kuterixi | takai ku nepexei "ayer vi a una culebra" |
| ketsɨ | n. | bagre | pl. ketsɨte | takai ketsɨ nepanatiha "ayer pesque a un bagre" |
| kapure | n. | cable | pl. kapurete | kapure putatai "se quemo un cable" |
| kayeta | n. | galleta | kayeta nepenanai "compre galleta" | |
| kukuri | n. | chile | kukuri kwinie purakuku "el chile es picante" | |
| karu | n. | platano | karu nepekɨtɨ "fui a traer plátano" | |
| kaxie | n. | uvas silvestres | newaxata kaxie kwinie pure'ane "en mi cuamil hay uvas silvestres" | |
| kexiu | n. | queso | takai kexiu nepekunanai "ayer fui a comprar queso" | |
| kaane | n. | martin pescador | kaane kwinie purahawe "martin pescador sabe nadar mucho" | |
| kɨxau | n. | tortilla seca | kuxau nepetikwai "comi tortillas tostadas" | |
| kaitsa | n. | sonaja | pl. kaitsate | kaitsa nepetuitɨarie "me dieron una sonaja" |
| kema | n. | cuñado | pl. kemama | nekema netseta'ini tepeku'e "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar" |
| kɨ'au | n. | huitlacoche | kɨ'au tsinarita tepauka nɨitɨa "agregue huitlacoche al chicuatol" | |
| kɨximɨari | n. | breñuz | pl. kɨximɨarite | kɨximɨari tsi putiutatawe" el breñuz se prende facil" |
| kɨtsi | n. | humo | kɨtsi 'axa pɨ'ɨa" el humo uele mal" | |
| karimuxi | n. | pestaña | pl. karimuxite | ne karimuxi kuinie pɨtɨ "mis pestañas son largos" |
| kɨipi | n. | cuello | ne kɨipi neputunaxɨ "yo doble mi cuello" | |
| kɨpa | n. | cabello | pl. kɨpate | nekɨpatsi pɨtɨtɨ "mis cabellos son cortos" |
| kuka tɨwame | n. | collar | nekukatsie maxa pakama "en mi collar hay un venado" | |
| kuxira | n. | cinturon | pl. kuxirate | kuxira axa pu'ane "el cinturon esta feo" |
| kɨtsiuri tɨrixi | n. | morralitos | kɨtsiuri tsi puyewa "el morralito es pequeño" | |
| kutsira | n. | machete | pl. kutsirate | kutsira tsi pu'ane "el machete es bonito |
| kaxu | n. | carro | pl. kaxuri | kaxu kuinie payɨwe "el carro es veloz" |
| kwerietɨ | n. | por favor | kwerietɨ kutsiuri ne nata tuiri "por favor pasa el morral" | |
| kemari | n. | un cambio de ropas | pl. kemarite | kemari waɨka ne pexeiya. "tengo mucha ropa" |
| kerí | n. | keri tsi pa ane " sabe bueno " | ||
| kwitarai | n. | papa | takai kuitarai nepetikuai "ayer comi tortillas" | |
| kakari | n. | azucar | pani pa kaka "el pan esta dulce" | |
| kutuni | n. | camisa | pl. kutunite | kamixa tsip+'ane "la camisa esta bonita" |
| kɨpa xikame | maquina para cortar cabello | kɨpa xikame peuyewe "se perdio la maquina para cortar cabello" | ||
| kɨxai | caries | pl. kɨxaitsi | ne taru pɨkɨxaitsie "mi hermana tiene caries" | |
| kana | frente | ne kanatsie ne pa hɨnixɨ nemekawetsie "me raspé en mi frente cuando me cai" | ||
| kanuwa | bote para transporte | pl. kanuwate | kanuwatsie nepanutiya "me subí en un bote" | |
| karutsa | casco | pl. karutsate | ne puxu karutsaya pɨyɨwi "el casco de mi burro es negro" | |
| katira | vela | pl. katirate | ne katira putaxɨ "se acabo mi vela" | |
| katseme | coladera | pl. katsemete | ketseme neneɨ niɨtɨa nawa nepe katse "prestame tu coladera voy a cernir mi tejuino" | |
| kaunari | soga | pl. kaunarite | tsikeru kaunari paka tekixɨ "el becerro reventó una soga" | |
| kauxa | olote | kauxa nanuta netɨa "pon el olote en la hoguera" | ||
| kawayu | caballo | pl. kawayutsixi | kawayu peu tuxa "el caballo es de color blanco" | |
| kawayu hata kiekame | caballo de mar | pl. kawayutsixi hatamete | kawayu hata kiekame nepe xei "vi a un caballo de mar" | |
| kaxapata | garrapata | pl. kaxapatatsixi | kaxapata tsɨkɨ tsie paka "la garrapata esta en el perro" | |
| kaxetuni | carreton | pl. kaxetunite | kaxetuni pu'ukiratsi "el carreton esta viejo" | |
| keka | pl. kekate | keka tetsu mepeku tuiri "fui a dejar un tamal a " | ||
| kerɨka | aradores | pl. kerɨkaxi | kerɨka pauxeta "el arador es de color rojo" | |
| ketsɨ 'itsari | caldo de vagre | ketsɨ 'itsari nepe mikie "me regalaron caldo de vagre" | ||
| ketse | iguana | pl. ketsete | ketse kwinimieme pura nautsawe "la iguana sabe correr mucho" | |
| ketse 'itsari | caldo de iguana | ketse 'itsari tsipa'ane "el caldo de iguana esta muy sabroso" | ||
| keuruwi | pl. keuruwite | |||
| kukui | dolor | ne mu'u netsiu kukuine "me duele mi cabeza" | ||
| kumari | comadre | pl. kumaritsixi | ne kumari netseku 'iwataxɨ "mi comadre me vino a visitar" | |
| kuname | ordeñador | pl. kunamete | kuname nepeta 'ini "invite a un ordeñador" | |
| kuraru | corral | pl. kurarute | kuraru kwinimieme puyewa "el corral esta demasiado grande" | |
| kuraruxi | kuraruxi ne mamatsie mepama "" | |||
| kuruxi | cruz | pl. kuruxite | kuruxi manakawe "donde esta la cruz" | |
| kutsunu | tronco | pl. kutsunute | kutsunu nepeku kwei "fui a traer un tronco" | |
| kuwiwi | arcoiris | pl. kuwiwite | 'uwiwiyekaku kuwiwi mana puta hui "cuando estaba lloviendo se puso un arcoiris" | |
| kuxauri | bule | pl. kuxaurite | kuxauri tsie nunutsi peku hanɨi "fue a traer agua el niño en el bule" | |
| kuya | soldado | pl. kuyaxi | kuya pautsiɨraɨye "la vestimenta del soldado es de color verde" | |
| kɨye | palo | pl. kɨyexi | kɨye nepekɨtɨ "fui a traer leña" |