Diferencia entre revisiones de «H»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Línea 14: Línea 14:
|'''haa nepɨxɨriyaxɨ''' "calenteéel agua"
|'''haa nepɨxɨriyaxɨ''' "calenteéel agua"
|-
|-
|'''hána'''
|[[Ha mume|'''ha mume''']]
|v.
|n.
|arrastrar, jalar algun animal
|frijoles en agua
|
|
|'''ne puxu nepekutua''' "yo llevé al burro"
|'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua"
|-
|-
|'''[[háka]]'''
|[[Ha'a|'''ha'a''']]
|n.
|carrizo
|
|'''haka haatsie putinunuiwa'''  "el carrizo crece en el agua"
|-
|'''hakátɨa '''
|v.
|v.
|hacer pasar hambre y ayunar
|estar enojado
|
|
|'''tɨɨri mepuyu hakatɨa''' "los niños están pasando hambre"
|'''nemama peha'a''' "mi mamá esta enojada"
|-
|-
|'''hake'''
|[[Hai|'''hai''']]
|v.
|ayunar, estar a dieta
|
|'''ne neuyuhake'''"yo estoi a dieta
|-
|'''[[hayewaxi]]'''
|n.
|n.
|guayaba
|nube
|pl. '''hayewaxite'''
|'''hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane''' "la guayaba madura esta rica"
|-
|'''[[hakukuri]]'''
|n.
|chile huajillo
|
|
|'''hakukuri puwawaki''' "el chile huajillo estan secos"
|'''waɨkawa puhaiya''' "est muy nublado"
|-
|-
|'''[[huye]]'''
|[[Haika|'''haika''']]
|n.
|num.
|camino
|tres
|
|
|'''huyetsie nepumie''' " voy en el camino"
|'''yu haikame wakatsixi nepuware xeiya''' "tengo tres vacas"
|-
|-
|'''[[hamuitsi]]'''
|[[Haikatewiyari|'''haikatewiyari''']]
|n.
|num.
|atole
|sesenta
|
|
|'''hamuitsi pakaka''' " el atole esta dulce"
|'''neteukari haikatewiyari pexeiya''' "mi abuelo tiene sesenta años"
|-
|'''[[hɨri]]'''
|n.
|montaña
|
|'''hɨriwarie tau peyutineika''' "detras dela montaña sale el sol"
|-
|'''[[huka]]'''
|
|barriga
|
|'''nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike''' "cuando como se llena mi barriga"
|-
|[[Haitsɨ|'''haitsɨ''']]
|n.
|tejon
|
|'''tsɨkɨ haitsɨ pewi''' "el perro agarro un tejon"
|-
|[[Hakuxa|'''hakuxa''']]
|n,
|otate
|
|'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno"
|-
|[[Harapai|'''harapai''']]
|n.
|cucaracha de agua
|
|'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua"
|-
|[[Haxí|'''haxí''']]
|n.
|huaje
|
|'''takai haxí nepekupii''' "ayer fui a cortar huajes"
|-
|[[Huku|'''huku''']]
|n.
|pino
|
|'''takai huku nepekuxite''' "ayer fui a cortar pino"
|-
|[[Harɨka|'''harɨka''']]
|n.
|nutria
|
|'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria"
|-
|-
|[[Haikɨ|'''haikɨ''']]
|[[Haikɨ|'''haikɨ''']]
Línea 116: Línea 50:
|'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul"
|'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul"
|-
|-
|[[Haxi|'''haxi''']]
|[[Haikɨri|'''haikɨri''']]
|n.
|n.
|cocodrilo
|remolino
|
|
|'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio"
|'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa"
|-
|[[Haɨtɨxi|'''haɨtɨxi''']]
|n.
|paloma
|
|'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma"
|-
|-
|[[Haɨri|'''haɨri''']]
|[[Haɨri|'''haɨri''']]
Línea 133: Línea 61:
|
|
|'''takai haɨri nepekɨtɨ''' "ayer fui a traer fruta de capomo"
|'''takai haɨri nepekɨtɨ''' "ayer fui a traer fruta de capomo"
|-
|[[Hareku|'''hareku''']]
|n.
|lombris
|
|'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar"
|-
|[[Hayewaxi xawari|'''hayewaxi xawari''']]
|n.
|hoja de guayaba
|
|'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba"
|-
|[[Hɨayame|'''hɨayame''']]
|n.
|faja
|pl. '''hɨayamete'''
|'''nekutsi hɨayame netsetawewiri''' "mi abuela me hizo una faja"
|-
|[[Hɨtsiwame|'''hɨtsiwame''']]
|n.
|silbato
|pl. '''hɨtsiwamete'''
|'''hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai''' "ahi andaba con un silbato"
|-
|[[Hɨxi|'''hɨxi''']]
|n.
|ojo
|pl. '''hɨxite'''
|'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo"
|-
|[[Ha mume|'''ha mume''']]
|n.
|frijoles en agua
|
|'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua"
|-
|-
|[[Haɨtɨ|'''haɨtɨ''']]
|[[Haɨtɨ|'''haɨtɨ''']]
Línea 176: Línea 68:
|'''wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ''' "la llúvia está muy fria"
|'''wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ''' "la llúvia está muy fria"
|-
|-
|[[Ha'a|'''ha'a''']]
|[[Haɨtɨxi|'''haɨtɨxi''']]
|v.
|n.
|estar enojado
|paloma
|
|
|'''nemama peha'a''' "mi mamá esta enojada"
|'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma"
|-
|-
|[[Hai|'''hai''']]
|[[Haitsɨ|'''haitsɨ''']]
|n.
|n.
|nube
|tejon
|
|
|'''waɨkawa puhaiya''' "est muy nublado"
|'''tsɨkɨ haitsɨ pewi''' "el perro agarro un tejon"
|-
|-
|[[Haikɨri|'''haikɨri''']]
|[[Haixa|'''haixa''']]
|n.
|n.
|remolino
|ojo de agua
|
|
|'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa"
|'''haixata nepeku hanɨi''' "fui al agua al ojo de agua"
|-
|-
|[[Haika|'''haika''']]
|[[Haka|'''haká''']]
|num.
|n.
|tres
|carrizo
|
|
|'''yu haikame wakatsixi nepuware xeiya''' "tengo tres vacas"
|'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo"
|-
|-
|[[Haikatewiyari|'''haikatewiyari''']]
|'''hakátɨa '''
|num.
|v.
|sesenta
|hacer pasar hambre y ayunar
|
|
|'''neteukari haikatewiyari pexeiya''' "mi abuelo tiene sesenta años"
|'''tɨɨri mepuyu hakatɨa''' "los niños están pasando hambre"
|-
|-
|[[Haixa|'''haixa''']]
|'''hake'''
|n.
|v.
|ojo de agua
|ayunar, estar a dieta
|
|
|'''haixata nepeku hanɨi''' "fui al agua al ojo de agua"
|'''ne neuyuhake'''"yo estoi a dieta
|-
|-
|[[Haka|'''haka''']]
|'''[[hakukuri]]'''
|n.
|n.
|carrizo
|chile huajillo
|
|
|'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo"
|'''hakukuri puwawaki''' "el chile huajillo estan secos"
|-
|-
|[[Hakutsixa|'''hakutsixa''']]
|[[Hakutsixa|'''hakutsixa''']]
Línea 223: Línea 115:
|
|
|'''hakutsixakɨ neputiu kwai''' "comi con "
|'''hakutsixakɨ neputiu kwai''' "comi con "
|-
|[[Hakuxa|'''hakuxa''']]
|n,
|otate
|
|'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno"
|-
|-
|[[Hama|'''hama''']]
|[[Hama|'''hama''']]
Línea 235: Línea 133:
|
|
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso"
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso"
|-
|'''[[hamuitsi]]'''
|n.
|atole
|
|'''hamuitsi pakaka''' " el atole esta dulce"
|-
|'''hána'''
|v.
|arrastrar, jalar algun animal
|
|'''ne puxu nepekutua''' "yo llevé al burro"
|-
|-
|[[Hapani|'''hapani''']]
|[[Hapani|'''hapani''']]
Línea 253: Línea 163:
|
|
|'''haramara nepurekutuatɨya''' "fui a dejar las ofrendas a haramara"
|'''haramara nepurekutuatɨya''' "fui a dejar las ofrendas a haramara"
|-
|[[Harapai|'''harapai''']]
|n.
|cucaracha de agua
|
|'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua"
|-
|[[Hareku|'''hareku''']]
|n.
|lombris
|
|'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar"
|-
|[[Harɨka|'''harɨka''']]
|n.
|nutria
|
|'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria"
|-
|-
|[[Hatsa|'''hatsa''']]
|[[Hatsa|'''hatsa''']]
Línea 271: Línea 199:
|
|
|'''ha'ute tepekɨtɨ''' "fuimos a traer piedras de rio"
|'''ha'ute tepekɨtɨ''' "fuimos a traer piedras de rio"
|-
|[[Haxi|'''haxi''']]
|n.
|cocodrilo
|
|'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio"
|-
|[[Haxí|'''haxí''']]
|n.
|huaje
|
|'''takai haxí nepekupii''' "ayer fui a cortar huajes"
|-
|-
|[[Hayari|'''hayari''']]
|[[Hayari|'''hayari''']]
Línea 277: Línea 217:
|
|
|'''takai hayaritsie nepeke''' "ayer pise en el vómito"
|'''takai hayaritsie nepeke''' "ayer pise en el vómito"
|-
|'''[[hayewaxi]]'''
|n.
|guayaba
|pl. '''hayewaxite'''
|'''hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane''' "la guayaba madura esta rica"
|-
|[[Hayewaxi xawari|'''hayewaxi xawari''']]
|n.
|hoja de guayaba
|
|'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba"
|-
|[[Hɨayame|'''hɨayame''']]
|n.
|faja
|pl. '''hɨayamete'''
|'''nekutsi hɨayame netsetawewiri''' "mi abuela me hizo una faja"
|-
|'''[[hɨri]]'''
|n.
|montaña
|
|'''hɨriwarie tau peyutineika''' "detras dela montaña sale el sol"
|-
|[[Hɨtsiwame|'''hɨtsiwame''']]
|n.
|silbato
|pl. '''hɨtsiwamete'''
|'''hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai''' "ahi andaba con un silbato"
|-
|[[Hɨxi|'''hɨxi''']]
|n.
|ojo
|pl. '''hɨxite'''
|'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo"
|-
|-
|[[Hiru|'''hiru''']]
|[[Hiru|'''hiru''']]
Línea 289: Línea 265:
|
|
|'''tepetahiwataxɨ nekie''' "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial"
|'''tepetahiwataxɨ nekie''' "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial"
|-
|'''[[huka]]'''
|
|barriga
|
|'''nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike''' "cuando como se llena mi barriga"
|-
|[[Huku|'''huku''']]
|n.
|pino
|
|'''takai huku nepekuxite''' "ayer fui a cortar pino"
|-
|-
|[[Huta|'''huta''']]
|[[Huta|'''huta''']]
Línea 307: Línea 295:
|
|
|'''huxari nepetaxei''' "me encontré un pelo "
|'''huxari nepetaxei''' "me encontré un pelo "
|-
|'''[[huye]]'''
|n.
|camino
|
|'''huyetsie nepumie''' " voy en el camino"
|}
|}

Revisión del 12:22 17 jul 2025

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·

Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
n. agua haa nepɨxɨriyaxɨ "calenteéel agua"
ha mume n. frijoles en agua ximeri ha mumekɨ teputekwai "en la mañana desayunamos con frijoles en agua"
ha'a v. estar enojado nemama peha'a "mi mamá esta enojada"
hai n. nube waɨkawa puhaiya "est muy nublado"
haika num. tres yu haikame wakatsixi nepuware xeiya "tengo tres vacas"
haikatewiyari num. sesenta neteukari haikatewiyari pexeiya "mi abuelo tiene sesenta años"
haikɨ n. víbora takai kuu nepe xei hau yuawime "ayer mire una víbora de color azul"
haikɨri n. remolino haikɨri neki panutihɨa "el remolino tumbó el techo de mi casa"
haɨri n. fruta de capomo takai haɨri nepekɨtɨ "ayer fui a traer fruta de capomo"
haɨtɨ n. helado wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ "la llúvia está muy fria"
haɨtɨxi n. paloma takai haɨtɨxi nepemi "ayer maté a una paloma"
haitsɨ n. tejon tsɨkɨ haitsɨ pewi "el perro agarro un tejon"
haixa n. ojo de agua haixata nepeku hanɨi "fui al agua al ojo de agua"
haká n. carrizo haka nepekuwite "fui a traer carrizo"
hakátɨa v. hacer pasar hambre y ayunar tɨɨri mepuyu hakatɨa "los niños están pasando hambre"
hake v. ayunar, estar a dieta ne neuyuhake"yo estoi a dieta
hakukuri n. chile huajillo hakukuri puwawaki "el chile huajillo estan secos"
hakutsixa ? hakutsixakɨ neputiu kwai "comi con "
hakuxa n, otate hakuxa nepetikwai "comi otate tierno"
hama n. lama ha puhamaya "el agua esta lamoso"
hamaya vb. estar lamoso ha puhamaya "el agua esta lamoso"
hamuitsi n. atole hamuitsi pakaka " el atole esta dulce"
hána v. arrastrar, jalar algun animal ne puxu nepekutua "yo llevé al burro"
hapani n. fruta del dragon hapani tsipa'ane "la fruta del dragón es sabroso"
hara n. calabaza de monte hara newaxata paukawɨ "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil"
haramara top. lugar sagrado haramara nepurekutuatɨya "fui a dejar las ofrendas a haramara"
harapai n. cucaracha de agua hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua"
hareku n. lombris hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar"
harɨka n. nutria takai ximeri harɨka hata nepexei "ayer en la mañana vi una nutria"
hatsa n. hacha hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ "parti la leña con la hacha"
hatsi tɨxiyari n. semilla de calabaza molida wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida"
ha'ute n. piedra de rio ha'ute tepekɨtɨ "fuimos a traer piedras de rio"
haxi n. cocodrilo takai haxi netseanukuwei "ayer un cocodrilo me persiguio"
haxí n. huaje takai haxí nepekupii "ayer fui a cortar huajes"
hayari n. vomito takai hayaritsie nepeke "ayer pise en el vómito"
hayewaxi n. guayaba pl. hayewaxite hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane "la guayaba madura esta rica"
hayewaxi xawari n. hoja de guayaba netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba"
hɨayame n. faja pl. hɨayamete nekutsi hɨayame netsetawewiri "mi abuela me hizo una faja"
hɨri n. montaña hɨriwarie tau peyutineika "detras dela montaña sale el sol"
hɨtsiwame n. silbato pl. hɨtsiwamete hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai "ahi andaba con un silbato"
hɨxi n. ojo pl. hɨxite nehɨxi punetsiukukuine "me duele mi ojo"
hiru n. hilo hiru nepekunanai "fui a comprar hilo"
hiwatsixa ? despedida tepetahiwataxɨ nekie "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial"
huka barriga nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike "cuando como se llena mi barriga"
huku n. pino takai huku nepekuxite "ayer fui a cortar pino"
huta num. dos netaru huta wiyari pexeiya "mi hermanito tiene dos años"
hutatewiyari num. cuarenta hutatewiyari tumini nepa'ɨ "traigo cuarenta pesos"
huxari n. pelo huxari nepetaxei "me encontré un pelo "
huye n. camino huyetsie nepumie " voy en el camino"