Diferencia entre revisiones de «H»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 128: | Línea 128: | ||
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | |'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | ||
|- | |- | ||
|'''hamaya''' | |'''[[hamaya]]''' | ||
|vb. | |vb. | ||
|estar lamoso | |estar lamoso | ||
Revisión del 12:24 17 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| há | n. | agua | haa nepɨxɨriyaxɨ "calenteéel agua" | |
| ha mume | n. | frijoles en agua | ximeri ha mumekɨ teputekwai "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |
| ha'a | v. | estar enojado | nemama peha'a "mi mamá esta enojada" | |
| hai | n. | nube | waɨkawa puhaiya "est muy nublado" | |
| haika | num. | tres | yu haikame wakatsixi nepuware xeiya "tengo tres vacas" | |
| haikatewiyari | num. | sesenta | neteukari haikatewiyari pexeiya "mi abuelo tiene sesenta años" | |
| haikɨ | n. | víbora | takai kuu nepe xei hau yuawime "ayer mire una víbora de color azul" | |
| haikɨri | n. | remolino | haikɨri neki panutihɨa "el remolino tumbó el techo de mi casa" | |
| haɨri | n. | fruta de capomo | takai haɨri nepekɨtɨ "ayer fui a traer fruta de capomo" | |
| haɨtɨ | n. | helado | wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ "la llúvia está muy fria" | |
| haɨtɨxi | n. | paloma | takai haɨtɨxi nepemi "ayer maté a una paloma" | |
| haitsɨ | n. | tejon | tsɨkɨ haitsɨ pewi "el perro agarro un tejon" | |
| haixa | n. | ojo de agua | haixata nepeku hanɨi "fui al agua al ojo de agua" | |
| haká | n. | carrizo | haka nepekuwite "fui a traer carrizo" | |
| hakátɨa | v. | hacer pasar hambre y ayunar | tɨɨri mepuyu hakatɨa "los niños están pasando hambre" | |
| hake | v. | ayunar, estar a dieta | ne neuyuhake"yo estoi a dieta | |
| hakukuri | n. | chile huajillo | hakukuri puwawaki "el chile huajillo estan secos" | |
| hakutsixa | ? | hakutsixakɨ neputiu kwai "comi con " | ||
| hakuxa | n, | otate | hakuxa nepetikwai "comi otate tierno" | |
| hama | n. | lama | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamaya | vb. | estar lamoso | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamuitsi | n. | atole | hamuitsi pakaka " el atole esta dulce" | |
| hána | v. | arrastrar, jalar algun animal | ne puxu nepekutua "yo llevé al burro" | |
| hapani | n. | fruta del dragon | hapani tsipa'ane "la fruta del dragón es sabroso" | |
| hara | n. | calabaza de monte | hara newaxata paukawɨ "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | |
| haramara | top. | lugar sagrado | haramara nepurekutuatɨya "fui a dejar las ofrendas a haramara" | |
| harapai | n. | cucaracha de agua | hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | |
| hareku | n. | lombris | hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | |
| harɨka | n. | nutria | takai ximeri harɨka hata nepexei "ayer en la mañana vi una nutria" | |
| hatsa | n. | hacha | hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ "parti la leña con la hacha" | |
| hatsi tɨxiyari | n. | semilla de calabaza molida | wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | |
| ha'ute | n. | piedra de rio | ha'ute tepekɨtɨ "fuimos a traer piedras de rio" | |
| haxi | n. | cocodrilo | takai haxi netseanukuwei "ayer un cocodrilo me persiguio" | |
| haxí | n. | huaje | takai haxí nepekupii "ayer fui a cortar huajes" | |
| hayari | n. | vomito | takai hayaritsie nepeke "ayer pise en el vómito" | |
| hayewaxi | n. | guayaba | pl. hayewaxite | hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane "la guayaba madura esta rica" |
| hayewaxi xawari | n. | hoja de guayaba | netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |
| hɨayame | n. | faja | pl. hɨayamete | nekutsi hɨayame netsetawewiri "mi abuela me hizo una faja" |
| hɨri | n. | montaña | hɨriwarie tau peyutineika "detras dela montaña sale el sol" | |
| hɨtsiwame | n. | silbato | pl. hɨtsiwamete | hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai "ahi andaba con un silbato" |
| hɨxi | n. | ojo | pl. hɨxite | nehɨxi punetsiukukuine "me duele mi ojo" |
| hiru | n. | hilo | hiru nepekunanai "fui a comprar hilo" | |
| hiwatsixa | ? | despedida | tepetahiwataxɨ nekie "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |
| huka | barriga | nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike "cuando como se llena mi barriga" | ||
| huku | n. | pino | takai huku nepekuxite "ayer fui a cortar pino" | |
| huta | num. | dos | netaru huta wiyari pexeiya "mi hermanito tiene dos años" | |
| hutatewiyari | num. | cuarenta | hutatewiyari tumini nepa'ɨ "traigo cuarenta pesos" | |
| huxari | n. | pelo | huxari nepetaxei "me encontré un pelo " | |
| huye | n. | camino | huyetsie nepumie " voy en el camino" |