Diferencia entre revisiones de «M»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 12: | Línea 12: | ||
|metate | |metate | ||
| | | | ||
|'''matatsie | |'''matatsie mepɨtetipine''' "''tortean en el metate''" | ||
|- | |- | ||
|[[Maxa|'''maxa''']] | |[[Maxa|'''maxa''']] | ||
| Línea 24: | Línea 24: | ||
|mango | |mango | ||
| | | | ||
|'''maku | |'''maku pɨtataxawi''' "''los mangos son amarillos''" | ||
|- | |- | ||
|[[Mama|'''mama''']] | |[[Mama|'''mama''']] | ||
| Línea 30: | Línea 30: | ||
|mano | |mano | ||
| | | | ||
|''' | |'''nemamakɨ neputiutima+wa''' "''trabajo con mis manos''" | ||
|- | |- | ||
|[[Mara'akame|'''mara'akame''']] | |[[Mara'akame|'''mara'akame''']] | ||
| Línea 36: | Línea 36: | ||
|cantador | |cantador | ||
|pl. mara'akate | |pl. mara'akate | ||
|'''neteukari | |'''neteukari pɨmara'akame''' ''"mi abuelo es cantador"'' | ||
|- | |- | ||
|'''[[mi]]''' | |'''[[mi]]''' | ||
| Línea 96: | Línea 96: | ||
|piel de venado | |piel de venado | ||
| | | | ||
|'''maxa nawieya | |'''maxa nawieya pɨkutuxawi''' ''" el piel de venado son de color gris"'' | ||
|- | |- | ||
|[[Muxa|'''muxa''']] | |[[Muxa|'''muxa''']] | ||
| Línea 108: | Línea 108: | ||
|pluma | |pluma | ||
| | | | ||
|'''mara akame muwieri pa | |'''mara akame muwieri pa 'ɨ''' "el cantador tiene las plumas | ||
|- | |- | ||
|[[M wame|'''mɨwame''']] | |[[M wame|'''mɨwame''']] | ||
| Línea 114: | Línea 114: | ||
|meril | |meril | ||
| | | | ||
|'''m+wame | |'''m+wame nepɨtiutimɨwa''' "con el medil le pongo filo a mi machete" | ||
|- | |- | ||
|[[M xiya|'''mɨxiya''']] | |[[M xiya|'''mɨxiya''']] | ||
| Línea 120: | Línea 120: | ||
|barba | |barba | ||
| | | | ||
|''' | |'''mɨxiya nepanuyeuitɨa''' "tengo mucha barba" | ||
|- | |- | ||
|[[Muxuri|'''muxuri''']] | |[[Muxuri|'''muxuri''']] | ||
| Línea 126: | Línea 126: | ||
|guamuchil | |guamuchil | ||
| | | | ||
|'''muxuri | |'''muxuri nepekuinɨi''' " fui a cortar guamuchil" | ||
|- | |- | ||
|[[Maku|'''maku''']] | |[[Maku|'''maku''']] | ||
| Línea 132: | Línea 132: | ||
|mango | |mango | ||
| | | | ||
|'''maku | |'''maku nepekɨtɨ''' <nowiki>''</nowiki> fui a traer mangos" | ||
|- | |- | ||
|[[Maixeka|'''maixeka''']] | |[[Maixeka|'''maixeka''']] | ||
| Línea 150: | Línea 150: | ||
|escoba | |escoba | ||
|pl. matsikɨite | |pl. matsikɨite | ||
|''' | |'''matsikɨikɨ neputi'itiwa''' "yo barro con la escoba" | ||
|- | |- | ||
|[[Murinu|'''murinu''']] | |[[Murinu|'''murinu''']] | ||
| Línea 156: | Línea 156: | ||
|molino | |molino | ||
| | | | ||
|'''murinutsie | |'''murinutsie neputitɨɨ''' "x yo muelo en el molino" | ||
|- | |- | ||
|[[Mu'u|'''mu'u''']] | |[[Mu'u|'''mu'u''']] | ||
| Línea 162: | Línea 162: | ||
|cabeza | |cabeza | ||
| | | | ||
|'''iya kuinie mu'u nena''' "ella tiene una cabeza grande" | |'''<nowiki/>'iya kuinie mu'u nena''' "ella tiene una cabeza grande" | ||
|- | |- | ||
|[[Mutsira|'''mutsira''']] | |[[Mutsira|'''mutsira''']] | ||
Revisión del 06:59 19 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| matá | s. | metate | matatsie mepɨtetipine "tortean en el metate" | |
| maxa | s. | venado | pl. maxatsi | maxa nepemi "maté un venado" |
| maku | s. | mango | maku pɨtataxawi "los mangos son amarillos" | |
| mama | s. | mano | nemamakɨ neputiutima+wa "trabajo con mis manos" | |
| mara'akame | s. | cantador | pl. mara'akate | neteukari pɨmara'akame "mi abuelo es cantador" |
| mi | v. | matar | maxa nepemi "maté un venado" | |
| mitsu | n. | gato | pl. mitsuri | mitsu kwinie tiyu waikariwie "el gato es muy juguetón" |
| mume | s. | frijol | mumekɨ meputetikwa'a "comen con frijoles" | |
| mu'uritari | s. | almohada | pl. mu'uritarite | nemu'uritaritsie nepahupu "me acuesto en mi almohada" |
| mexa | n. | mesa | mexatsie meyunaitɨ mepɨteti kwa´a "todos comen en la mesa" | |
| miri | n. | excremento de gallina | miri 'axa pɨ'ɨa "el excremento de gallina huele feo" | |
| mukuretsi | n. | gorro | pl. mukuretsite | mukuretsi pɨyɨxaɨye "el gorro es de color negro" |
| mai | n. | savila | mai putsiɨraɨye " la savila es de color verde" | |
| maye | n. | leon | pl. mayetsi | maye nepuxu petakwai "el leon se comio a mi burro" |
| maxa nawieya | n. | piel de venado | maxa nawieya pɨkutuxawi " el piel de venado son de color gris" | |
| muxa | n. | borrego | pl. muxatsi | muxa peu pukuani "el borrego es esponjoso" |
| muwieri | n. | pluma | mara akame muwieri pa 'ɨ "el cantador tiene las plumas | |
| mɨwame | n. | meril | m+wame nepɨtiutimɨwa "con el medil le pongo filo a mi machete" | |
| mɨxiya | n. | barba | mɨxiya nepanuyeuitɨa "tengo mucha barba" | |
| muxuri | n. | guamuchil | muxuri nepekuinɨi " fui a cortar guamuchil" | |
| maku | n. | mango | maku nepekɨtɨ '' fui a traer mangos" | |
| maixeka | n. | cien pies | maixeka nepexei ''vi a un 100pies'' | |
| manitsana | n. | manzana | manitsana nepukwaa "estoy comiendo una manzana'' | |
| matsik+i | n. | escoba | pl. matsikɨite | matsikɨikɨ neputi'itiwa "yo barro con la escoba" |
| murinu | n. | molino | murinutsie neputitɨɨ "x yo muelo en el molino" | |
| mu'u | n. | cabeza | 'iya kuinie mu'u nena "ella tiene una cabeza grande" | |
| mutsira | n. | mochila | mutsira tsipupe "la mochila es chica" | |
| matsɨwa | n. | pulcera | matsɨwatsie tutu peukumane "en la pulcera ahi flores" | |
| munu | n. | muñeca | pl. munuri | munu tsipu'ane "la muñeca es bonita" |
| wexika kaɨye | n. | sol | tc | wexika kaɨye ximeri patineika"el sol sale enla mañana" |
| mɨki | muerte | pl. mɨkite | mɨki yɨwikɨta pukuyeika "la muerte anda de noche" | |
| maku hamuitsiyari | atole de mango | maku hamuitsiyari tsipa'ane "el atole de mango esta bien rico" | ||
| maku xawari | hoja de mango | maku xawari pu tsitsiɨrawi "las hojas de mango son de color verde" | ||
| makutsi | macuchi | makutsi pa tsiwi "el macuchi es amargo" | ||
| manekɨrai | piojo chiquito | pl. manekɨraixi | netaru manekɨrai tepei tu'iri "le agarramos un piojito a mi hermano" | |
| marɨwa | hormiga | pl. marɨwaxi | marɨwa rutse kwinimieme putiku 'eriya "la hormiga le gusta comer mucho azúcar" | |
| metseri | luna | metseri tsipukati xawatɨ "la luna aluza mucho" | ||
| meturu | ácaro rojo | pl. meturutsixi | meturu nemu'utsie pukayeika "el ácaro rojo anda en mi cabeza" | |
| mimierika | rayo | mimierika kɨye tsie pukawe "el rayo alcanzo un arbol" |