Diferencia entre revisiones de «K»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 18: | Línea 18: | ||
|n. | |n. | ||
|sonaja | |sonaja | ||
|pl. kaitsate | |pl. '''kaitsate''' | ||
|'''kaitsa nepetuitɨarie''' "me dieron una sonaja" | |'''kaitsa nepetuitɨarie''' "me dieron una sonaja" | ||
|- | |- | ||
| Línea 24: | Línea 24: | ||
|n. | |n. | ||
|huarache, calzado | |huarache, calzado | ||
|kakaite | |pl. '''kakaite''' | ||
|'''nekakaite tsipɨ'anene''' "mis huaraches son bonitos" | |'''nekakaite tsipɨ'anene''' "mis huaraches son bonitos" | ||
|- | |- | ||
| Línea 48: | Línea 48: | ||
|n. | |n. | ||
|camisa, playera, blusa. | |camisa, playera, blusa. | ||
|pl. kamixate | |pl. '''kamixate''' | ||
|'''kamixa pɨ tɨni''' "la camisa esta sucio" | |'''kamixa pɨ tɨni''' "la camisa esta sucio" | ||
|- | |- | ||
| Línea 54: | Línea 54: | ||
|n. | |n. | ||
|guitarra | |guitarra | ||
|pl. kanarite | |pl. '''kanarite''' | ||
|'''karanikɨ neputiuti yuitɨwa''' "toco con mi guitarra" | |'''karanikɨ neputiuti yuitɨwa''' "toco con mi guitarra" | ||
|- | |- | ||
| Línea 66: | Línea 66: | ||
| | | | ||
|bote para transporte | |bote para transporte | ||
|pl. kanuwate | |pl. '''kanuwate''' | ||
|'''kanuwatsie nepanutiya''' "me subí en un bote" | |'''kanuwatsie nepanutiya''' "me subí en un bote" | ||
|- | |- | ||
| Línea 72: | Línea 72: | ||
|n. | |n. | ||
|venenosa | |venenosa | ||
|pl. kapatsi | |pl. '''kapatsi''' | ||
|'''kapa netse'ɨarima''' "me salpicó la venenosa" | |'''kapa netse'ɨarima''' "me salpicó la venenosa" | ||
|- | |- | ||
| Línea 84: | Línea 84: | ||
|n. | |n. | ||
|cable | |cable | ||
|pl. kapurete | |pl. '''kapurete''' | ||
|'''kapure putatai''' "se quemo un cable" | |'''kapure putatai''' "se quemo un cable" | ||
|- | |- | ||
| Línea 96: | Línea 96: | ||
|n. | |n. | ||
|platano | |platano | ||
| | |pl. '''karute''' | ||
|'''karu nepekɨtɨ''' "fui a traer plátano" | |'''karu nepekɨtɨ''' "fui a traer plátano" | ||
|- | |- | ||
| Línea 102: | Línea 102: | ||
| | | | ||
|casco | |casco | ||
|pl. karutsate | |pl. '''karutsate''' | ||
|'''ne puxu karutsaya pɨyɨwi''' "el casco de mi burro es negro" | |'''ne puxu karutsaya pɨyɨwi''' "el casco de mi burro es negro" | ||
|- | |- | ||
| Línea 108: | Línea 108: | ||
|n. | |n. | ||
|pestaña | |pestaña | ||
|pl. karimuxite | |pl. '''karimuxite''' | ||
|'''ne karimuxi kuinie pɨtɨ''' "mis pestañas son largos" | |'''ne karimuxi kuinie pɨtɨ''' "mis pestañas son largos" | ||
|- | |- | ||
| Línea 114: | Línea 114: | ||
|n. | |n. | ||
|zorra | |zorra | ||
|pl. kauxaitsi | |pl. '''kauxaitsi''' | ||
|'''taikai kauxai patsuakakai''' "en la tarde aullaba una zorra" | |'''taikai kauxai patsuakakai''' "en la tarde aullaba una zorra" | ||
|- | |- | ||
| Línea 126: | Línea 126: | ||
| | | | ||
|vela | |vela | ||
|pl. katirate | |pl. '''katirate''' | ||
|'''ne katira putaxɨ''' "se acabo mi vela" | |'''ne katira putaxɨ''' "se acabo mi vela" | ||
|- | |- | ||
| Línea 132: | Línea 132: | ||
| | | | ||
|coladera | |coladera | ||
|pl. katsemete | |pl. '''katsemete''' | ||
|'''katseme neneɨ niɨtɨa nawa nepe katse''' "prestame tu coladera voy a cernir mi tejuino" | |'''katseme neneɨ niɨtɨa nawa nepe katse''' "prestame tu coladera voy a cernir mi tejuino" | ||
|- | |- | ||
| Línea 138: | Línea 138: | ||
| | | | ||
|soga | |soga | ||
|pl. kaunarite | |pl. '''kaunarite''' | ||
|'''tsikeru kaunari paka tekixɨ''' "el becerro reventó una soga" | |'''tsikeru kaunari paka tekixɨ''' "el becerro reventó una soga" | ||
|- | |- | ||
| Línea 144: | Línea 144: | ||
| | | | ||
|caballo | |caballo | ||
|pl. kawayutsixi | |pl. '''kawayutsixi''' | ||
|'''kawayu peu tuxa''' "el caballo es de color blanco" | |'''kawayu peu tuxa''' "el caballo es de color blanco" | ||
|- | |- | ||
| Línea 150: | Línea 150: | ||
| | | | ||
|caballo de mar | |caballo de mar | ||
|pl. kawayutsixi hatamete | |pl. '''kawayutsixi hatamete''' | ||
|'''kawayu hata kiekame nepe xei''' "vi a un caballo de mar" | |'''kawayu hata kiekame nepe xei''' "vi a un caballo de mar" | ||
|- | |- | ||
| Línea 162: | Línea 162: | ||
| | | | ||
|garrapata | |garrapata | ||
|pl. kaxapatatsixi | |pl. '''kaxapatatsixi''' | ||
|'''kaxapata tsɨkɨ tsie paka''' "la garrapata esta en el perro" | |'''kaxapata tsɨkɨ tsie paka''' "la garrapata esta en el perro" | ||
|- | |- | ||
| Línea 168: | Línea 168: | ||
| | | | ||
|carreton | |carreton | ||
|pl. kaxetunite | |pl. '''kaxetunite''' | ||
|'''kaxetuni pu'ukiratsi''' "el carreton esta viejo" | |'''kaxetuni pu'ukiratsi''' "el carreton esta viejo" | ||
|- | |- | ||
| Línea 174: | Línea 174: | ||
|n. | |n. | ||
|carro | |carro | ||
|pl. kaxuri | |pl. '''kaxuri''' | ||
|'''kaxu kuinie payɨwe''' "el carro es veloz" | |'''kaxu kuinie payɨwe''' "el carro es veloz" | ||
|- | |- | ||
| Línea 204: | Línea 204: | ||
|n. | |n. | ||
|bagre | |bagre | ||
|pl. ketsɨte | |pl. '''ketsɨte''' | ||
|'''takai ketsɨ nepanatiha''' "ayer pesque a un bagre" | |'''takai ketsɨ nepanatiha''' "ayer pesque a un bagre" | ||
|- | |- | ||
| Línea 210: | Línea 210: | ||
|n. | |n. | ||
|un cambio de ropas | |un cambio de ropas | ||
|pl. kemarite | |pl. '''kemarite''' | ||
|'''kemari waɨka ne pexeiya.''' "tengo mucha ropa" | |'''kemari waɨka ne pexeiya.''' "tengo mucha ropa" | ||
|- | |- | ||
| Línea 216: | Línea 216: | ||
| | | | ||
| | | | ||
|pl. kekate | |pl. '''kekate''' | ||
|'''keka tetsu mepeku tuiri''' "fui a dejar un tamal a " | |'''keka tetsu mepeku tuiri''' "fui a dejar un tamal a " | ||
|- | |- | ||
| Línea 222: | Línea 222: | ||
| | | | ||
|aradores | |aradores | ||
|pl. kerɨkaxi | |pl. '''kerɨkaxi''' | ||
|'''kerɨka pauxeta''' "el arador es de color rojo" | |'''kerɨka pauxeta''' "el arador es de color rojo" | ||
|- | |- | ||
| Línea 234: | Línea 234: | ||
| | | | ||
|iguana | |iguana | ||
|pl. ketsete | |pl. '''ketsete''' | ||
|'''ketse kwinimieme pura nautsawe''' "la iguana sabe correr mucho" | |'''ketse kwinimieme pura nautsawe''' "la iguana sabe correr mucho" | ||
|- | |- | ||
| Línea 246: | Línea 246: | ||
| | | | ||
|viga | |viga | ||
|pl. keuruwite | |pl. '''keuruwite''' | ||
|'''keuruwi nepeku wite''' "fui a cortar vigas" | |'''keuruwi nepeku wite''' "fui a cortar vigas" | ||
|- | |- | ||
| Línea 264: | Línea 264: | ||
|n. | |n. | ||
|cuñado | |cuñado | ||
|pl. kemama | |pl. '''kemama''' | ||
|'''nekema netseta'ini tepeku'e''' "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar" | |'''nekema netseta'ini tepeku'e''' "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar" | ||
|- | |- | ||
| Línea 270: | Línea 270: | ||
|n. | |n. | ||
|casa | |casa | ||
|pl. kíte | |pl. '''kíte''' | ||
|'''neki kunie pɨpa''' "mi casa esta grande" | |'''neki kunie pɨpa''' "mi casa esta grande" | ||
|- | |- | ||
| Línea 288: | Línea 288: | ||
|n. | |n. | ||
|mariposa | |mariposa | ||
|pl. kɨpitsi | |pl. '''kɨpitsi''' | ||
|'''kɨpi tsipɨ'ane''' "la mariposa es bonita" | |'''kɨpi tsipɨ'ane''' "la mariposa es bonita" | ||
|- | |- | ||
| Línea 294: | Línea 294: | ||
|n. | |n. | ||
|estadounidense, gringo, angloparlante | |estadounidense, gringo, angloparlante | ||
|pl. kɨrinkutsixi | |pl. '''kɨrinkutsixi''' | ||
|'''nematsika kɨrinku pɨyɨane''' "mi hermano es gringo" | |'''nematsika kɨrinku pɨyɨane''' "mi hermano es gringo" | ||
|- | |- | ||
| Línea 306: | Línea 306: | ||
|n. | |n. | ||
|morral | |morral | ||
|pl. kutsiurite | |pl. '''kutsiurite''' | ||
|'''kɨtsiurita te mɨ teuka pine''' "en la bolsa guardamos las cosas" | |'''kɨtsiurita te mɨ teuka pine''' "en la bolsa guardamos las cosas" | ||
|- | |- | ||
| Línea 312: | Línea 312: | ||
|n. | |n. | ||
|bule , botella | |bule , botella | ||
|pl.kuxaurite | |pl.'''kuxaurite''' | ||
|'''kuxauritsie ha mepukatu'a''' "echan el agua en el bule" | |'''kuxauritsie ha mepukatu'a''' "echan el agua en el bule" | ||
|- | |- | ||
| Línea 318: | Línea 318: | ||
|n. | |n. | ||
|gorgojo | |gorgojo | ||
|pl. kɨmɨtsi | |pl. '''kɨmɨtsi''' | ||
|'''kɨmɨ 'iku pukwa'a''' "el gorgojo come maiz" | |'''kɨmɨ 'iku pukwa'a''' "el gorgojo come maiz" | ||
|- | |- | ||
| Línea 324: | Línea 324: | ||
|n. | |n. | ||
|estijera | |estijera | ||
|pl. kɨmemete | |pl. '''kɨmemete''' | ||
|'''kɨmeme kunie rata kiema''' "la estijera sabe cortar mucho" | |'''kɨmeme kunie rata kiema''' "la estijera sabe cortar mucho" | ||
|- | |- | ||
| Línea 330: | Línea 330: | ||
|n. | |n. | ||
|lampara | |lampara | ||
|pl. kɨxemete | |pl. '''kɨxemete''' | ||
|'''kɨxeme nepauyehɨa''' "perdi mi lampara" | |'''kɨxeme nepauyehɨa''' "perdi mi lampara" | ||
|- | |- | ||
| Línea 348: | Línea 348: | ||
|n. | |n. | ||
|breñuz | |breñuz | ||
|pl. kɨximɨarite | |pl. '''kɨximɨarite''' | ||
|'''kɨximɨari tsi putiutatawe'''" el breñuz se prende facil" | |'''kɨximɨari tsi putiutatawe'''" el breñuz se prende facil" | ||
|- | |- | ||
| Línea 366: | Línea 366: | ||
|n. | |n. | ||
|cabello | |cabello | ||
|pl. kɨpate | |pl. '''kɨpate''' | ||
|'''nekɨpatsi pɨtɨtɨ''' "mis cabellos son cortos" | |'''nekɨpatsi pɨtɨtɨ''' "mis cabellos son cortos" | ||
|- | |- | ||
| Línea 384: | Línea 384: | ||
| | | | ||
|caries | |caries | ||
|pl. kɨxaitsi | |pl. '''kɨxaitsi''' | ||
|'''ne taru pɨkɨxaitsie''' "mi hermana tiene caries" | |'''ne taru pɨkɨxaitsie''' "mi hermana tiene caries" | ||
|- | |- | ||
| Línea 390: | Línea 390: | ||
| | | | ||
|palo | |palo | ||
|pl. kɨyexi | |pl. '''kɨyexi''' | ||
|'''kɨye nepekɨtɨ''' "fui a traer leña" | |'''kɨye nepekɨtɨ''' "fui a traer leña" | ||
|- | |- | ||
| Línea 396: | Línea 396: | ||
|n. | |n. | ||
|culebra, vibora | |culebra, vibora | ||
|pl. kuterixi | |pl. '''kuterixi''' | ||
|'''takai ku nepexei''' "ayer vi a una culebra" | |'''takai ku nepexei''' "ayer vi a una culebra" | ||
|- | |- | ||
| Línea 402: | Línea 402: | ||
|n. | |n. | ||
|chaquira | |chaquira | ||
|pl. kukate | |pl. '''kukate''' | ||
|'''kukakɨ waɨka meputetiwewiwa''' "con la chaquira hacen muchas cosas" | |'''kukakɨ waɨka meputetiwewiwa''' "con la chaquira hacen muchas cosas" | ||
|- | |- | ||
| Línea 414: | Línea 414: | ||
|n. | |n. | ||
|chile | |chile | ||
| | |pl. '''kukurite''' | ||
|'''kukuri kwinie purakuku''' "el chile es picante" | |'''kukuri kwinie purakuku''' "el chile es picante" | ||
|- | |- | ||
| Línea 426: | Línea 426: | ||
|n. | |n. | ||
|cinturon | |cinturon | ||
|pl. kuxirate | |pl. '''kuxirate''' | ||
|'''kuxira axa pu'ane''' "el cinturon esta feo" | |'''kuxira axa pu'ane''' "el cinturon esta feo" | ||
|- | |- | ||
| Línea 432: | Línea 432: | ||
|n. | |n. | ||
|machete | |machete | ||
|pl. kutsirate | |pl. '''kutsirate''' | ||
|'''kutsira tsi pu'ane''' "el machete es bonito | |'''kutsira tsi pu'ane''' "el machete es bonito | ||
|- | |- | ||
| Línea 438: | Línea 438: | ||
|n. | |n. | ||
|camisa | |camisa | ||
|pl. kutunite | |pl. '''kutunite''' | ||
|'''kamixa tsipɨ'ane''' ''"la camisa esta bonita"'' | |'''kamixa tsipɨ'ane''' ''"la camisa esta bonita"'' | ||
|- | |- | ||
| Línea 450: | Línea 450: | ||
| | | | ||
|comadre | |comadre | ||
|pl. kumaritsixi | |pl. '''kumaritsixi''' | ||
|'''ne kumari netseku 'iwataxɨ''' "mi comadre me vino a visitar" | |'''ne kumari netseku 'iwataxɨ''' "mi comadre me vino a visitar" | ||
|- | |- | ||
| Línea 456: | Línea 456: | ||
| | | | ||
|ordeñador | |ordeñador | ||
|pl. kunamete | |pl. '''kunamete''' | ||
|'''kuname nepeta 'ini''' "invite a un ordeñador" | |'''kuname nepeta 'ini''' "invite a un ordeñador" | ||
|- | |- | ||
| Línea 462: | Línea 462: | ||
| | | | ||
|corral | |corral | ||
|pl. kurarute | |pl. '''kurarute''' | ||
|'''kuraru kwinimieme puyewa''' "el corral esta demasiado grande" | |'''kuraru kwinimieme puyewa''' "el corral esta demasiado grande" | ||
|- | |- | ||
| Línea 474: | Línea 474: | ||
| | | | ||
|cruz | |cruz | ||
|pl. kuruxite | |pl. '''kuruxite''' | ||
|'''kuruxi manakawe''' "donde esta la cruz" | |'''kuruxi manakawe''' "donde esta la cruz" | ||
|- | |- | ||
| Línea 480: | Línea 480: | ||
| | | | ||
|tronco | |tronco | ||
|pl. kutsunute | |pl. '''kutsunute''' | ||
|'''kutsunu nepeku kwei''' "fui a traer un tronco" | |'''kutsunu nepeku kwei''' "fui a traer un tronco" | ||
|- | |- | ||
| Línea 486: | Línea 486: | ||
| | | | ||
|arcoiris | |arcoiris | ||
|pl. kuwiwite | |pl. '''kuwiwite''' | ||
|'''<nowiki/>'uwiwiyekaku kuwiwi mana puta hui''' "cuando estaba lloviendo se puso un arcoiris" | |'''<nowiki/>'uwiwiyekaku kuwiwi mana puta hui''' "cuando estaba lloviendo se puso un arcoiris" | ||
|- | |- | ||
| Línea 492: | Línea 492: | ||
| | | | ||
|bule | |bule | ||
|pl. kuxaurite | |pl. '''kuxaurite''' | ||
|'''kuxauri tsie nunutsi peku hanɨi''' "fue a traer agua el niño en el bule" | |'''kuxauri tsie nunutsi peku hanɨi''' "fue a traer agua el niño en el bule" | ||
|- | |- | ||
| Línea 498: | Línea 498: | ||
| | | | ||
|soldado | |soldado | ||
|pl. kuyaxi | |pl. '''kuyaxi''' | ||
|'''kuya pautsiɨraɨye''' "la vestimenta del soldado es de color verde" | |'''kuya pautsiɨraɨye''' "la vestimenta del soldado es de color verde" | ||
|- | |- | ||
Revisión del 16:53 20 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| kaane | n. | martin pescador | kaane kwinie purahawe "martin pescador sabe nadar mucho" | |
| kaitsa | n. | sonaja | pl. kaitsate | kaitsa nepetuitɨarie "me dieron una sonaja" |
| kakai | n. | huarache, calzado | pl. kakaite | nekakaite tsipɨ'anene "mis huaraches son bonitos" |
| kakaɨyari | n. | ancestro, deidad | kakaɨyarita | kakaɨyarita nepeta'axe "voy en lugares sagrados" |
| kakaɨyarikatsie | Top. | "lugar donde están las deidades" | ||
| kakari | n. | azucar | pani pa kaka "el pan esta dulce" | |
| kamixa | n. | camisa, playera, blusa. | pl. kamixate | kamixa pɨ tɨni "la camisa esta sucio" |
| kanari | n. | guitarra | pl. kanarite | karanikɨ neputiuti yuitɨwa "toco con mi guitarra" |
| kana | frente | ne kanatsie ne pa hɨnixɨ nemekawetsie "me raspé en mi frente cuando me cai" | ||
| kanuwa | bote para transporte | pl. kanuwate | kanuwatsie nepanutiya "me subí en un bote" | |
| kapa | n. | venenosa | pl. kapatsi | kapa netse'ɨarima "me salpicó la venenosa" |
| kape | n. | cafe | nekakai pukapemawi "mis huaraches son de color café" | |
| kapure | n. | cable | pl. kapurete | kapure putatai "se quemo un cable" |
| karimutsi | n. | Pochote | karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya "las flores del pochote son bonitos" | |
| karu | n. | platano | pl. karute | karu nepekɨtɨ "fui a traer plátano" |
| karutsa | casco | pl. karutsate | ne puxu karutsaya pɨyɨwi "el casco de mi burro es negro" | |
| karimuxi | n. | pestaña | pl. karimuxite | ne karimuxi kuinie pɨtɨ "mis pestañas son largos" |
| kauxai | n. | zorra | pl. kauxaitsi | taikai kauxai patsuakakai "en la tarde aullaba una zorra" |
| kayeta | n. | galleta | kayeta nepenanai "compre galleta" | |
| katira | vela | pl. katirate | ne katira putaxɨ "se acabo mi vela" | |
| katseme | coladera | pl. katsemete | katseme neneɨ niɨtɨa nawa nepe katse "prestame tu coladera voy a cernir mi tejuino" | |
| kaunari | soga | pl. kaunarite | tsikeru kaunari paka tekixɨ "el becerro reventó una soga" | |
| kawayu | caballo | pl. kawayutsixi | kawayu peu tuxa "el caballo es de color blanco" | |
| kawayu hata kiekame | caballo de mar | pl. kawayutsixi hatamete | kawayu hata kiekame nepe xei "vi a un caballo de mar" | |
| kaxie | n. | uvas silvestres | newaxata kaxie kwinie pure'ane "en mi cuamil hay uvas silvestres" | |
| kaxapata | garrapata | pl. kaxapatatsixi | kaxapata tsɨkɨ tsie paka "la garrapata esta en el perro" | |
| kaxetuni | carreton | pl. kaxetunite | kaxetuni pu'ukiratsi "el carreton esta viejo" | |
| kaxu | n. | carro | pl. kaxuri | kaxu kuinie payɨwe "el carro es veloz" |
| ke'aku | excl. | hola | ximeri neteukari ke'aku nereta hɨawixɨ "en la mañana mi abuelo me dijo hola" | |
| kemɨtiukutetewa | frase | toponimos, lugares nombrados, "como se llaman los lugares" | ne peta 'iwau kemutiuku tetewa tɨka ta kie "pregunte por los lugares conocidos de mi localidad" | |
| keri | n. | palo del diablo | takai yɨwikɨta keri nepe'eni "ayer en la noche escuché al palo del diablo" | |
| ke'uxa | n. | quelite | xike ximeri ke'uxa nepekwai "hace rato en la mañana comi con quelite" | |
| ketsɨ | n. | bagre | pl. ketsɨte | takai ketsɨ nepanatiha "ayer pesque a un bagre" |
| kemari | n. | un cambio de ropas | pl. kemarite | kemari waɨka ne pexeiya. "tengo mucha ropa" |
| keka | pl. kekate | keka tetsu mepeku tuiri "fui a dejar un tamal a " | ||
| kerɨka | aradores | pl. kerɨkaxi | kerɨka pauxeta "el arador es de color rojo" | |
| ketsɨ 'itsari | caldo de vagre | ketsɨ 'itsari nepe mikie "me regalaron caldo de vagre" | ||
| ketse | iguana | pl. ketsete | ketse kwinimieme pura nautsawe "la iguana sabe correr mucho" | |
| ketse 'itsari | caldo de iguana | ketse 'itsari tsipa'ane "el caldo de iguana esta muy sabroso" | ||
| keuruwi | viga | pl. keuruwite | keuruwi nepeku wite "fui a cortar vigas" | |
| kerí | n. | keri tsi pa ane " sabe bueno " | ||
| kexiu | n. | queso | takai kexiu nepekunanai "ayer fui a comprar queso" | |
| kema | n. | cuñado | pl. kemama | nekema netseta'ini tepeku'e "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar" |
| kí | n. | casa | pl. kíte | neki kunie pɨpa "mi casa esta grande" |
| kiekari | n. | comunidad | tsapara kiekari pɨ hɨkɨ "tsapara es una comunidad" | |
| kiekame | n. | hogareño | kiekame punetseta 'ei "el dueño de la casa me contesto" | |
| kɨpí | n. | mariposa | pl. kɨpitsi | kɨpi tsipɨ'ane "la mariposa es bonita" |
| kɨrinku | n. | estadounidense, gringo, angloparlante | pl. kɨrinkutsixi | nematsika kɨrinku pɨyɨane "mi hermano es gringo" |
| kɨrinkukɨ | n. | idioma inglés | ne 'iwa kɨrinkukɨ puta niuka "mi hermano habla en ingles" | |
| kɨtsiuri | n. | morral | pl. kutsiurite | kɨtsiurita te mɨ teuka pine "en la bolsa guardamos las cosas" |
| kɨxauri | n. | bule , botella | pl.kuxaurite | kuxauritsie ha mepukatu'a "echan el agua en el bule" |
| kɨmɨ | n. | gorgojo | pl. kɨmɨtsi | kɨmɨ 'iku pukwa'a "el gorgojo come maiz" |
| kɨmeme | n. | estijera | pl. kɨmemete | kɨmeme kunie rata kiema "la estijera sabe cortar mucho" |
| kɨxeme | n. | lampara | pl. kɨxemete | kɨxeme nepauyehɨa "perdi mi lampara" |
| kɨxau | n. | tortilla seca | kuxau nepetikwai "comi tortillas tostadas" | |
| kɨ'au | n. | huitlacoche | kɨ'au tsinarita tepauka nɨitɨa "agregue huitlacoche al chicuatol" | |
| kɨximɨari | n. | breñuz | pl. kɨximɨarite | kɨximɨari tsi putiutatawe" el breñuz se prende facil" |
| kɨtsi | n. | humo | kɨtsi 'axa pɨ'ɨa" el humo uele mal" | |
| kɨipi | n. | cuello | ne kɨipi neputunaxɨ "yo doble mi cuello" | |
| kɨpa | n. | cabello | pl. kɨpate | nekɨpatsi pɨtɨtɨ "mis cabellos son cortos" |
| kɨtsiuri tɨrixi | n. | morralitos | kɨtsiuri tsi puyewa "el morralito es pequeño" | |
| kɨpa xikame | maquina para cortar cabello | kɨpa xikame peuyewe "se perdio la maquina para cortar cabello" | ||
| kɨxai | caries | pl. kɨxaitsi | ne taru pɨkɨxaitsie "mi hermana tiene caries" | |
| kɨye | palo | pl. kɨyexi | kɨye nepekɨtɨ "fui a traer leña" | |
| ku | n. | culebra, vibora | pl. kuterixi | takai ku nepexei "ayer vi a una culebra" |
| kuka | n. | chaquira | pl. kukate | kukakɨ waɨka meputetiwewiwa "con la chaquira hacen muchas cosas" |
| kutuxie | adj. | gris | nepuxu peukutuxie "mi burro es de color gris" | |
| kukuri | n. | chile | pl. kukurite | kukuri kwinie purakuku "el chile es picante" |
| kuka tɨwame | n. | collar | nekukatsie maxa pakama "en mi collar hay un venado" | |
| kuxira | n. | cinturon | pl. kuxirate | kuxira axa pu'ane "el cinturon esta feo" |
| kutsira | n. | machete | pl. kutsirate | kutsira tsi pu'ane "el machete es bonito |
| kutuni | n. | camisa | pl. kutunite | kamixa tsipɨ'ane "la camisa esta bonita" |
| kukui | dolor | ne mu'u netsiu kukuine "me duele mi cabeza" | ||
| kumari | comadre | pl. kumaritsixi | ne kumari netseku 'iwataxɨ "mi comadre me vino a visitar" | |
| kuname | ordeñador | pl. kunamete | kuname nepeta 'ini "invite a un ordeñador" | |
| kuraru | corral | pl. kurarute | kuraru kwinimieme puyewa "el corral esta demasiado grande" | |
| kuraruxi | kuraruxi ne mamatsie mepama "" | |||
| kuruxi | cruz | pl. kuruxite | kuruxi manakawe "donde esta la cruz" | |
| kutsunu | tronco | pl. kutsunute | kutsunu nepeku kwei "fui a traer un tronco" | |
| kuwiwi | arcoiris | pl. kuwiwite | 'uwiwiyekaku kuwiwi mana puta hui "cuando estaba lloviendo se puso un arcoiris" | |
| kuxauri | bule | pl. kuxaurite | kuxauri tsie nunutsi peku hanɨi "fue a traer agua el niño en el bule" | |
| kuya | soldado | pl. kuyaxi | kuya pautsiɨraɨye "la vestimenta del soldado es de color verde" | |
| kwerietɨ | n. | por favor | kwerietɨ kutsiuri ne nata tuiri "por favor pasa el morral" | |
| kwitarai | n. | papa | takai kuitarai nepetikuai "ayer comi tortillas" |