Diferencia entre revisiones de «H»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 32: | Línea 32: | ||
|? | |? | ||
|- | |- | ||
|hake | |'''hake''' | ||
|v. | |v. | ||
|ayunar, estar a dieta | |ayunar, estar a dieta | ||
| Línea 74: | Línea 74: | ||
|'''nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike''' "cuando como se llena mi barriga" | |'''nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike''' "cuando como se llena mi barriga" | ||
|- | |- | ||
|[[Haitsɨ| | |[[Haitsɨ|'''haitsɨ''']] | ||
|n. | |n. | ||
|tejon | |tejon | ||
| Línea 80: | Línea 80: | ||
|'''tsɨkɨ haitsɨ pewi''' "el perro agarro un tejon" | |'''tsɨkɨ haitsɨ pewi''' "el perro agarro un tejon" | ||
|- | |- | ||
|[[hakuxa]] | |[[Hakuxa|'''hakuxa''']] | ||
|n, | |n, | ||
|otate | |otate | ||
| Línea 86: | Línea 86: | ||
|'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno" | |'''hakuxa nepetikwai''' "comi otate tierno" | ||
|- | |- | ||
|[[harapai]] | |[[Harapai|'''harapai''']] | ||
|n. | |n. | ||
|cucaracha de agua | |cucaracha de agua | ||
| Línea 92: | Línea 92: | ||
|'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | |'''hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | ||
|- | |- | ||
|[[haxí]] | |[[Haxí|'''haxí''']] | ||
|n. | |n. | ||
|huaje | |huaje | ||
| Línea 98: | Línea 98: | ||
|'''takai haxí nepekupii''' "ayer fui a cortar huajes" | |'''takai haxí nepekupii''' "ayer fui a cortar huajes" | ||
|- | |- | ||
|[[huku]] | |[[Huku|'''huku''']] | ||
|n. | |n. | ||
|pino | |pino | ||
| Línea 104: | Línea 104: | ||
|'''takai huku nepekuxite''' "ayer fui a cortar pino" | |'''takai huku nepekuxite''' "ayer fui a cortar pino" | ||
|- | |- | ||
|[[Harɨka| | |[[Harɨka|'''harɨka''']] | ||
|n. | |n. | ||
|nutria | |nutria | ||
| Línea 110: | Línea 110: | ||
|'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria" | |'''takai ximeri harɨka hata nepexei''' "ayer en la mañana vi una nutria" | ||
|- | |- | ||
|[[haikɨ]] | |[[Haikɨ|'''haikɨ''']] | ||
|n. | |n. | ||
|víbora | |víbora | ||
| Línea 116: | Línea 116: | ||
|'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul" | |'''takai kuu nepe xei hau yuawime''' "ayer mire una víbora de color azul" | ||
|- | |- | ||
|[[haxi]] | |[[Haxi|'''haxi''']] | ||
|n. | |n. | ||
|cocodrilo | |cocodrilo | ||
| Línea 122: | Línea 122: | ||
|'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio" | |'''takai haxi netseanukuwei''' "ayer un cocodrilo me persiguio" | ||
|- | |- | ||
|[[haɨtɨxi]] | |[[Haɨtɨxi|'''haɨtɨxi''']] | ||
|n. | |n. | ||
|paloma | |paloma | ||
| Línea 128: | Línea 128: | ||
|'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma" | |'''takai haɨtɨxi nepemi''' "ayer maté a una paloma" | ||
|- | |- | ||
|[[haɨri]] | |[[Haɨri|'''haɨri''']] | ||
|n. | |n. | ||
|fruta de capomo | |fruta de capomo | ||
| Línea 134: | Línea 134: | ||
|'''takai haɨri nepekɨtɨ''' "ayer fui a traer fruta de capomo" | |'''takai haɨri nepekɨtɨ''' "ayer fui a traer fruta de capomo" | ||
|- | |- | ||
|[[hareku]] | |[[Hareku|'''hareku''']] | ||
|n. | |n. | ||
|lombris | |lombris | ||
| Línea 140: | Línea 140: | ||
|'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | |'''hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ''' "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | ||
|- | |- | ||
|[[hayewaxi xawari]] | |[[Hayewaxi xawari|'''hayewaxi xawari''']] | ||
|n. | |n. | ||
|hoja de guayaba | |hoja de guayaba | ||
| Línea 146: | Línea 146: | ||
|'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | ||
|- | |- | ||
|[[Hɨayame| | |[[Hɨayame|'''hɨayame''']] | ||
|n. | |n. | ||
|faja | |faja | ||
| Línea 152: | Línea 152: | ||
|'''nekutsi hɨayame netsetawewiri''' "mi abuela me hizo una faja" | |'''nekutsi hɨayame netsetawewiri''' "mi abuela me hizo una faja" | ||
|- | |- | ||
|[[Hɨtsiwame| | |[[Hɨtsiwame|'''hɨtsiwame''']] | ||
|n. | |n. | ||
|silbato | |silbato | ||
| Línea 158: | Línea 158: | ||
|'''hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai''' "ahi andaba con un silbato" | |'''hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai''' "ahi andaba con un silbato" | ||
|- | |- | ||
|[[Hɨxi| | |[[Hɨxi|'''hɨxi''']] | ||
|n. | |n. | ||
|ojo | |ojo | ||
| Línea 164: | Línea 164: | ||
|'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo" | |'''nehɨxi punetsiukukuine''' "me duele mi ojo" | ||
|- | |- | ||
|[[ha mume]] | |[[Ha mume|'''ha mume''']] | ||
|n. | |n. | ||
|frijoles en agua | |frijoles en agua | ||
| Línea 170: | Línea 170: | ||
|'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | ||
|- | |- | ||
|[[Haɨtɨ| | |[[Haɨtɨ|'''haɨtɨ''']] | ||
|n. | |n. | ||
|helado | |helado | ||
| Línea 176: | Línea 176: | ||
|'''wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ''' "la llúvia está muy fria" | |'''wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ''' "la llúvia está muy fria" | ||
|- | |- | ||
|[[ha'a]] | |[[Ha'a|'''ha'a''']] | ||
|v. | |v. | ||
|estar enojado | |estar enojado | ||
| Línea 182: | Línea 182: | ||
|'''nemama peha'a''' "mi mamá esta enojada" | |'''nemama peha'a''' "mi mamá esta enojada" | ||
|- | |- | ||
|[[hai]] | |[[Hai|'''hai''']] | ||
|n. | |n. | ||
|nube | |nube | ||
| Línea 188: | Línea 188: | ||
|'''wa+kawa puhaiya''' "est muy nublado" | |'''wa+kawa puhaiya''' "est muy nublado" | ||
|- | |- | ||
|[[Haikɨri| | |[[Haikɨri|'''haikɨri''']] | ||
|n. | |n. | ||
|remolino | |remolino | ||
| Línea 194: | Línea 194: | ||
|'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa" | |'''haikɨri neki panutihɨa''' "el remolino tumbó el techo de mi casa" | ||
|- | |- | ||
|[[haika]] | |[[Haika|'''haika''']] | ||
|num. | |num. | ||
|tres | |tres | ||
| Línea 200: | Línea 200: | ||
|'''yu haikame wakatsixi nepuware xeiya''' "tengo tres vacas" | |'''yu haikame wakatsixi nepuware xeiya''' "tengo tres vacas" | ||
|- | |- | ||
|[[haikatewiyari]] | |[[Haikatewiyari|'''haikatewiyari''']] | ||
|num. | |num. | ||
|sesenta | |sesenta | ||
| Línea 206: | Línea 206: | ||
|'''neteukari haikatewiyari pexeiya''' "mi abuelo tiene sesenta años" | |'''neteukari haikatewiyari pexeiya''' "mi abuelo tiene sesenta años" | ||
|- | |- | ||
|[[haixa]] | |[[Haixa|'''haixa''']] | ||
|n. | |n. | ||
|ojo de agua | |ojo de agua | ||
| Línea 212: | Línea 212: | ||
|'''haixata nepeku hanɨi''' "fui al agua al ojo de agua" | |'''haixata nepeku hanɨi''' "fui al agua al ojo de agua" | ||
|- | |- | ||
|[[haka]] | |[[Haka|'''haka''']] | ||
|n. | |n. | ||
|carrizo | |carrizo | ||
| Línea 218: | Línea 218: | ||
|'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo" | |'''haka nepekuwite''' "fui a traer carrizo" | ||
|- | |- | ||
|[[hakutsixa]] | |[[Hakutsixa|'''hakutsixa''']] | ||
| | | | ||
|? | |? | ||
| Línea 224: | Línea 224: | ||
|'''hakutsixakɨ neputiu kwai''' "comi con " | |'''hakutsixakɨ neputiu kwai''' "comi con " | ||
|- | |- | ||
|[[hama]] | |[[Hama|'''hama''']] | ||
|n. | |n. | ||
|lama | |lama | ||
| Línea 230: | Línea 230: | ||
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | |'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | ||
|- | |- | ||
|hamaya | |'''hamaya''' | ||
|vb. | |vb. | ||
|estar lamoso | |estar lamoso | ||
| Línea 236: | Línea 236: | ||
|'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | |'''ha puhamaya''' "el agua esta lamoso" | ||
|- | |- | ||
|[[hapani]] | |[[Hapani|'''hapani''']] | ||
|n. | |n. | ||
|fruta del dragon | |fruta del dragon | ||
| Línea 242: | Línea 242: | ||
|'''hapani tsipa'ane''' "la fruta del dragón es sabroso" | |'''hapani tsipa'ane''' "la fruta del dragón es sabroso" | ||
|- | |- | ||
|[[hara]] | |[[Hara|'''hara''']] | ||
|n. | |n. | ||
|calabaza de monte | |calabaza de monte | ||
| Línea 248: | Línea 248: | ||
|'''hara newaxata paukawɨ''' "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | |'''hara newaxata paukawɨ''' "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | ||
|- | |- | ||
|[[haramara]] | |[[Haramara|'''haramara''']] | ||
|top. | |top. | ||
|lugar sagrado | |lugar sagrado | ||
| Línea 254: | Línea 254: | ||
|'''haramara nepurekutuatɨya''' "fui a dejar las ofrendas a haramara" | |'''haramara nepurekutuatɨya''' "fui a dejar las ofrendas a haramara" | ||
|- | |- | ||
|[[hatsa]] | |[[Hatsa|'''hatsa''']] | ||
|n. | |n. | ||
|hacha | |hacha | ||
| Línea 260: | Línea 260: | ||
|'''hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ''' "parti la leña con la hacha" | |'''hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ''' "parti la leña con la hacha" | ||
|- | |- | ||
|[[Hatsi tɨxiyari| | |[[Hatsi tɨxiyari|'''hatsi tɨxiyari''']] | ||
|n. | |n. | ||
|semilla de calabaza molida | |semilla de calabaza molida | ||
| Línea 266: | Línea 266: | ||
|'''wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame''' "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | |'''wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame''' "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | ||
|- | |- | ||
|[[ha'ute]] | |[[Ha'ute|'''ha'ute''']] | ||
|n. | |n. | ||
|piedra de rio | |piedra de rio | ||
| Línea 272: | Línea 272: | ||
|'''ha'ute tepekɨtɨ''' "fuimos a traer piedras de rio" | |'''ha'ute tepekɨtɨ''' "fuimos a traer piedras de rio" | ||
|- | |- | ||
|[[hayari]] | |[[Hayari|'''hayari''']] | ||
|n. | |n. | ||
|vomito | |vomito | ||
| Línea 278: | Línea 278: | ||
|'''takai hayaritsie nepeke''' "ayer pise en el vómito" | |'''takai hayaritsie nepeke''' "ayer pise en el vómito" | ||
|- | |- | ||
|[[hiru]] | |[[Hiru|'''hiru''']] | ||
|n. | |n. | ||
|hilo | |hilo | ||
| Línea 284: | Línea 284: | ||
|'''hiru nepekunanai''' "fui a comprar hilo" | |'''hiru nepekunanai''' "fui a comprar hilo" | ||
|- | |- | ||
|[[hiwatsixa]] | |[[Hiwatsixa|'''hiwatsixa''']] | ||
|? | |? | ||
|despedida | |despedida | ||
| Línea 290: | Línea 290: | ||
|'''tepetahiwataxɨ nekie''' "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |'''tepetahiwataxɨ nekie''' "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | ||
|- | |- | ||
|[[huta]] | |[[Huta|'''huta''']] | ||
|num. | |num. | ||
|dos | |dos | ||
| Línea 296: | Línea 296: | ||
|'''netaru huta wiyari pexeiya''' "mi hermanito tiene dos años" | |'''netaru huta wiyari pexeiya''' "mi hermanito tiene dos años" | ||
|- | |- | ||
|[[hutatewiyari]] | |[[Hutatewiyari|'''hutatewiyari''']] | ||
|num. | |num. | ||
|cuarenta | |cuarenta | ||
| Línea 302: | Línea 302: | ||
|'''hutatewiyari tumini nepa'ɨ''' "traigo cuarenta pesos" | |'''hutatewiyari tumini nepa'ɨ''' "traigo cuarenta pesos" | ||
|- | |- | ||
|[[huxari]] | |[[Huxari|'''huxari''']] | ||
|n. | |n. | ||
|pelo | |pelo | ||
Revisión del 23:17 11 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| há | n. | agua | haa nepɨxɨriyaxɨ "calente el agua" | |
| hána | v. | arrastrar, jalar algun animal | ne puxu nepekutua"yo yebe al burro" | |
| háka | n. | carrizo | haka haatsie putinunuiwa "el carrizo crece en el agua" | |
| hakátɨa | v. | hacer pasar hambre y ayunar | ? | |
| hake | v. | ayunar, estar a dieta | ne neuyuhake"yo estoi a dieta | |
| hayewaxi | n. | guayaba | hayewaxite pl | hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane "la guayaba madura esta rica" |
| hakukuri | n. | chile huajillo | hakukuri puwawaki "el chile huajillo estan secos" | |
| huye | n. | camino | huyetsie nepumie " voy en el camino" | |
| hamuitsi | n. | atole | hamuitsi pakaka " el atole esta dulce" | |
| hɨri | n. | montaña | hɨriwarie tau peyutineika "detras dela montaña sale el sol" | |
| huka | barriga | nemutiutikwa'atsie neputah+p+rike "cuando como se llena mi barriga" | ||
| haitsɨ | n. | tejon | tsɨkɨ haitsɨ pewi "el perro agarro un tejon" | |
| hakuxa | n, | otate | hakuxa nepetikwai "comi otate tierno" | |
| harapai | n. | cucaracha de agua | hatɨa nemanutɨatsie harapai nepewi "cuando fui al rio agarré una cucaracha de agua" | |
| haxí | n. | huaje | takai haxí nepekupii "ayer fui a cortar huajes" | |
| huku | n. | pino | takai huku nepekuxite "ayer fui a cortar pino" | |
| harɨka | n. | nutria | takai ximeri harɨka hata nepexei "ayer en la mañana vi una nutria" | |
| haikɨ | n. | víbora | takai kuu nepe xei hau yuawime "ayer mire una víbora de color azul" | |
| haxi | n. | cocodrilo | takai haxi netseanukuwei "ayer un cocodrilo me persiguio" | |
| haɨtɨxi | n. | paloma | takai haɨtɨxi nepemi "ayer maté a una paloma" | |
| haɨri | n. | fruta de capomo | takai haɨri nepekɨtɨ "ayer fui a traer fruta de capomo" | |
| hareku | n. | lombris | hareku nehanuwieka nepetikwaitsɨpaxɨ "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | |
| hayewaxi xawari | n. | hoja de guayaba | netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |
| hɨayame | n. | faja | hɨayamete | nekutsi hɨayame netsetawewiri "mi abuela me hizo una faja" |
| hɨtsiwame | n. | silbato | hɨtsiwamete | hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai "ahi andaba con un silbato" |
| hɨxi | n. | ojo | hɨxite | nehɨxi punetsiukukuine "me duele mi ojo" |
| ha mume | n. | frijoles en agua | ximeri ha mumekɨ teputekwai "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |
| haɨtɨ | n. | helado | wiyeri waɨkawa puhaɨtɨ "la llúvia está muy fria" | |
| ha'a | v. | estar enojado | nemama peha'a "mi mamá esta enojada" | |
| hai | n. | nube | wa+kawa puhaiya "est muy nublado" | |
| haikɨri | n. | remolino | haikɨri neki panutihɨa "el remolino tumbó el techo de mi casa" | |
| haika | num. | tres | yu haikame wakatsixi nepuware xeiya "tengo tres vacas" | |
| haikatewiyari | num. | sesenta | neteukari haikatewiyari pexeiya "mi abuelo tiene sesenta años" | |
| haixa | n. | ojo de agua | haixata nepeku hanɨi "fui al agua al ojo de agua" | |
| haka | n. | carrizo | haka nepekuwite "fui a traer carrizo" | |
| hakutsixa | ? | hakutsixakɨ neputiu kwai "comi con " | ||
| hama | n. | lama | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hamaya | vb. | estar lamoso | ha puhamaya "el agua esta lamoso" | |
| hapani | n. | fruta del dragon | hapani tsipa'ane "la fruta del dragón es sabroso" | |
| hara | n. | calabaza de monte | hara newaxata paukawɨ "hay mucha calabaza de monte en mi cuamil" | |
| haramara | top. | lugar sagrado | haramara nepurekutuatɨya "fui a dejar las ofrendas a haramara" | |
| hatsa | n. | hacha | hatsakɨ nepeti kɨyetaraxɨ "parti la leña con la hacha" | |
| hatsi tɨxiyari | n. | semilla de calabaza molida | wakana tepekwai hatsi tɨxiyari nɨkame "comimos con pollo a la semilla de calabaza molida" | |
| ha'ute | n. | piedra de rio | ha'ute tepekɨtɨ "fuimos a traer piedras de rio" | |
| hayari | n. | vomito | takai hayaritsie nepeke "ayer pise en el vómito" | |
| hiru | n. | hilo | hiru nepekunanai "fui a comprar hilo" | |
| hiwatsixa | ? | despedida | tepetahiwataxɨ nekie "hicimos la ceremonia de la despedida en nuestro centro ceremonial" | |
| huta | num. | dos | netaru huta wiyari pexeiya "mi hermanito tiene dos años" | |
| hutatewiyari | num. | cuarenta | hutatewiyari tumini nepa'ɨ "traigo cuarenta pesos" | |
| huxari | n. | pelo | huxari nepetaxei "me encontré un pelo " |