Diferencia entre revisiones de «Ts»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Sin resumen de edición
Línea 13: Línea 13:
|perrito, cachorro
|perrito, cachorro
|
|
|'''tsinu tsip+ ane''' "el perrito es bonito"
|'''tsinu tsip+'ane''' "el perrito es bonito"
|-
|-
| [[Tsanku]]
| [[Tsanku|t'''sanku''']]
|n.
|n.
|Chango
|chango
|
|
|'''tsanku nunutsi putatsuaka'''"el chongo bebe esta llorando"
|'''tsanku nunutsi putatsuaka''' "el chango bebe esta llorando"
|-
|-
|[[tsuumé]]
|[[Tsuumé|'''tsuumé''']]
|n.
|n.
|moco
|moco
|
|
|'''nunutsi yu tsume peuku itiwa'''"el niño se esta limpiando el moco"
|'''nunutsi yutsume peuku'itiwa'''"el niño se esta limpiando el moco"
|-
|-
| [[Tsipu]]
| [[Tsipu|t'''sipu''']]
|
|n.
|chivo
|chivo
|
|
|'''ne tsipu ne pe xeiya'''"yo tengo un chivo"
|'''ne tsipu nepexeiya'''"yo tengo un chivo"
|-
|-
|[[Tsiɨraɨye|tsi'''ɨ'''ra'''ɨ'''ye]]
|[[Tsiɨraɨye|'''tsiɨraɨye''']]
|
|adj.
|verde
|verde
|
|
|'''maku pɨ tsiɨraɨye''' "el mango es verde"
|'''maku pɨtsiɨraɨye''' "el mango es verde"
|-
|-
|[[Tsinaɨye|tsina'''ɨ'''ye]]
|[[Tsinaɨye|'''tsinaɨye''']]
|
|adj.
|pinto
|pinto
|
|
|'''´iku pɨ tsitsinawi''' "el maiz es pinto "
|'''´iku pɨtsitsinawi''' "el maiz es pinto "
|-
|-
|[[Tsikɨri|tsik'''ɨ'''ri]]
|[[Tsikɨri|'''tsikɨri''']]
|
|n.
|ojo de dios
|ojo de dios
|
|
|'''tsikɨri tsipɨ ane''' "el ojo de dios esta bonito"
|'''tsikɨri tsipɨ'ane''' "el ojo de dios esta bonito"
|-
|-
|[[Tsɨkɨ|ts'''ɨ'''k'''ɨ''']]
|[[Tsɨkɨ|'''tsɨkɨ''']]
|
|n.
|perro
|perro
|
|
|'''tsɨkɨ ti yu kewe''' "el perro muerde"
|'''tsɨkɨ tiyukewe''' "el perro muerde"
|-
|-
|[[tsikeru]]
|[[Tsikeru|'''tsikeru''']]
|
|n.
|becerro
|becerro
|
|
|'''tsikeru peu tsinaɨye''' "el becerro es pinto
|'''tsikeru peutsinaɨye''' "el becerro es pinto
|-
|-
|[[Tsɨkɨ huname|ts'''ɨ'''k'''ɨ''' h'''u'''name]]
|[[Tsɨkɨ huname|'''tsɨkɨ huname''']]
|
|n.
|quita cejas
|quita cejas
|
|
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas esta bonito"
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas está bonito"
|-
|-
|[[Tsar|Tsar+]]
|[[Tsar|t'''sar+''']]
|n.
|n.
|hormiga
|hormiga
|
|
|'''tsar+ ne tse ke'''"ila hormiga me mordio"
|'''tsar+ ne tseke''' "la hormiga me mordió"
|-
|-
|[[tsikwai]]
|[[Tsikwai|'''tsikwai''']]
|n.
|n.
|arrayan
|arrayan
|
|
|'''tsikwai pu kwaiwa''''<nowiki>'el arrayan se come''</nowiki>
|'''tsikwai pukwaiwa''''<nowiki>'el arrayan se come''</nowiki>
|-
|-
|[[tsapa]]
|[[Tsapa|'''tsapa''']]
|n.
|n.
|mojarra
|mojarra
|
|
|'''tsapa ne pewi''''<nowiki>'agarre una mojarra''</nowiki>
|'''tsapa nepewi''''<nowiki>'agarre una mojarra''</nowiki>
|-
|-
|[[tsurakai]]
|[[Tsurakai|'''tsurakai''']]
|n.
|n.
|pajaro carpintero
|pajaro carpintero
|
|
|'''tsurakai k+yetsie pa kie'''<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki>
|'''tsurakai k+yetsie pakie'''<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki>
|-
|-
|[[tsuri]]
|[[Tsuri|'''tsuri''']]
|n.
|n.
|nariz
|nariz
|
|
|'''ne tsurita xuriya waka ne'''<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki>
|'''netsurita xuriya wakane'''<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki>
|-
|-
|[[tsapu]]
|[[Tsapu|'''tsapu''']]
|n.
|n.
|zapote
|zapote
|
|
|'''tsapu pu kwaiwa''''<nowiki>'el zapote se come''</nowiki>
|'''tsapu pukwaiwa''''<nowiki>'el zapote se come''</nowiki>
|-
|-
|[[tsapa itsari]]
|[[Tsapa itsari|'''tsapa itsari''']]
|
|n.
|caldo de pescado
|caldo de pescado
|
|
|'''tsapa peu karara''' "el pezcado tiene escamas"
|'''tsapa peukarara''' "el pezcado tiene escamas"
|-
|-
|[[tsuira]]
|[[Tsuira|'''tsuira''']]
|
|n.
|tortilla gruesa
|tortilla gruesa
|
|
|'''ne kutsi tsuira pe kwakai''' "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
|'''nekutsi tsuira pekwakai''' "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
|-
|-
|[[tsimɨaka waiyari]]
|[[Tsimɨaka waiyari|'''tsimɨaka waiyari''']]
|
|n.
|carne de ardilla
|carne de ardilla
|
|
|'''tsim+aka kunie p+ra wieriwe''' "la ardilla se sabe colgar mucho"
|?
|-
|-
|[[tsinakari xawari]]
|'''tsim+aka'''
|n.
|ardilla
|
|
|'''tsim+aka kunie p+rawieriwe''' "la ardilla se sabe colgar mucho"
|-
|[[Tsinakari xawari|'''tsinakari xawari''']]
|n.
|hoja de limon
|hoja de limon
|
|
|'''ne taru pe kukukai tsinakari xawari nepeika etsiri'''
|'''netaru pekukukai tsinakari xawari nepeika'etsiri'''
"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "
"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "
|-
|-
|[[tsixai]]
|[[Tsixai|'''tsixai''']]
|
|n.
|insecto
|insecto (cuál?)
|
|
|'''tsixai tiyu keweni''' "el insecto muerde"
|'''tsixai tiyu keweni''' "el insecto muerde"
|-
|-
|[[tsinarixa]]
|[[Tsinarixa|'''tsinarixa''']]
|
|n.
|agrimilla
|agrimilla
|
|
|'''tsinarixa kunie pɨɨ tɨtɨ''' "las lagrimillas estan altos"
|'''tsinarixa kunie pɨɨtɨtɨ''' "las lagrimillas estan altos"
|-
|-
|[[tsinari]]
|[[Tsinari|'''tsinari''']]
|
|n.
|chicuatole
|chicuatole
|
|

Revisión del 06:21 12 jul 2025

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·


Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
tsinu n. perrito, cachorro tsinu tsip+'ane "el perrito es bonito"
tsanku n. chango tsanku nunutsi putatsuaka "el chango bebe esta llorando"
tsuumé n. moco nunutsi yutsume peuku'itiwa"el niño se esta limpiando el moco"
tsipu n. chivo ne tsipu nepexeiya"yo tengo un chivo"
tsiɨraɨye adj. verde maku pɨtsiɨraɨye "el mango es verde"
tsinaɨye adj. pinto ´iku pɨtsitsinawi "el maiz es pinto "
tsikɨri n. ojo de dios tsikɨri tsipɨ'ane "el ojo de dios esta bonito"
tsɨkɨ n. perro tsɨkɨ tiyukewe "el perro muerde"
tsikeru n. becerro tsikeru peutsinaɨye "el becerro es pinto
tsɨkɨ huname n. quita cejas tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane "la quita cejas está bonito"
tsar+ n. hormiga tsar+ ne tseke "la hormiga me mordió"
tsikwai n. arrayan tsikwai pukwaiwa''el arrayan se come''
tsapa n. mojarra tsapa nepewi''agarre una mojarra''
tsurakai n. pajaro carpintero tsurakai k+yetsie pakie''el pajaro tiene un nido''
tsuri n. nariz netsurita xuriya wakane''el mi nariz salio sangre''
tsapu n. zapote tsapu pukwaiwa''el zapote se come''
tsapa itsari n. caldo de pescado tsapa peukarara "el pezcado tiene escamas"
tsuira n. tortilla gruesa nekutsi tsuira pekwakai "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
tsimɨaka waiyari n. carne de ardilla ?
tsim+aka n. ardilla tsim+aka kunie p+rawieriwe "la ardilla se sabe colgar mucho"
tsinakari xawari n. hoja de limon netaru pekukukai tsinakari xawari nepeika'etsiri

"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "

tsixai n. insecto (cuál?) tsixai tiyu keweni "el insecto muerde"
tsinarixa n. agrimilla tsinarixa kunie pɨɨtɨtɨ "las lagrimillas estan altos"
tsinari n. chicuatole tsinari pu kutuxie "el chicuatole es de color gris"
tsakaka
tsanku
tsikupeine
tsikurati
tsim+aka
tsimeku
tsinakari
tsinu