Diferencia entre revisiones de «K»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Línea 13: Línea 13:
|huarache, calzado
|huarache, calzado
|kakaite pl
|kakaite pl
|'''nekakaite tsip+'anene''' "mis huaraches son bonitos"
|'''nekakaite tsipɨ'anene''' "mis huaraches son bonitos"
|-
|-
|'''[[kakaɨyari]]'''
|'''[[kakaɨyari]]'''
Línea 19: Línea 19:
|ancestro, deidad
|ancestro, deidad
|kaka+yarita
|kaka+yarita
|'''kaka+yarita nepeta'axe''' "voy en lugares sagrados"
|'''kakaɨyarita nepeta'axe''' "voy en lugares sagrados"
|-
|-
|'''[[kakaɨyarikatsie]]'''
|'''[[kakaɨyarikatsie]]'''
Línea 37: Línea 37:
|hola
|hola
|
|
|'''ximeri neteukari ke'aku nereta h+awix+''' "en la mañana mi abuelo me dijo hola"   
|'''ximeri neteukari ke'aku nereta hɨawixɨ''' "en la mañana mi abuelo me dijo hola"   
|-
|-
|'''[[kemɨtiukutetewa]]'''
|'''[[kemɨtiukutetewa]]'''
Línea 49: Línea 49:
|casa
|casa
|
|
|'''neki kunie p+pa''' "mi casa esta grande"
|'''neki kunie pɨpa''' "mi casa esta grande"
|-
|-
|'''kiekari'''
|'''kiekari'''
Línea 67: Línea 67:
|mariposa
|mariposa
|
|
|'''k+pi tsip+'ane''' "la mariposa es bonita"
|'''kɨpi tsipɨ'ane''' "la mariposa es bonita"
|-
|-
|[[Kɨrinku|'''kɨrinku''']]
|[[Kɨrinku|'''kɨrinku''']]
Línea 73: Línea 73:
|estadounidense, gringo, angloparlante
|estadounidense, gringo, angloparlante
|
|
|'''nematsika k+rinku p+y+ane''' "mi hermano es gringo"
|'''nematsika kɨrinku pɨyɨane''' "mi hermano es gringo"
|-
|-
|[[Kɨrinkukɨ|'''kɨrinkukɨ''']]
|[[Kɨrinkukɨ|'''kɨrinkukɨ''']]
Línea 85: Línea 85:
|camisa, playera, blusa.
|camisa, playera, blusa.
|
|
|'''kamixa p+ t+ni''' "la camisa esta sucio"
|'''kamixa pɨ tɨni''' "la camisa esta sucio"
|-
|-
|[[Kɨtsiuri|'''kɨtsiuri''']]
|[[Kɨtsiuri|'''kɨtsiuri''']]

Revisión del 21:22 16 jul 2025

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·


Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
kakai n. huarache, calzado kakaite pl nekakaite tsipɨ'anene "mis huaraches son bonitos"
kakaɨyari n. ancestro, deidad kaka+yarita kakaɨyarita nepeta'axe "voy en lugares sagrados"
kakaɨyarikatsie Top. "lugar donde están las deidades"
karimutsi n. Pochote karimutsi tuturiyari tsiputiyuxexeiya "las flores del pochote son bonitos"
ke'aku excl. hola ximeri neteukari ke'aku nereta hɨawixɨ "en la mañana mi abuelo me dijo hola"
kemɨtiukutetewa frase toponimos, lugares nombrados, "como se llaman los lugares"
n. casa neki kunie pɨpa "mi casa esta grande"
kiekari n. ?
kiekame n. ?
kɨpí n. mariposa kɨpi tsipɨ'ane "la mariposa es bonita"
kɨrinku n. estadounidense, gringo, angloparlante nematsika kɨrinku pɨyɨane "mi hermano es gringo"
kɨrinkukɨ n. idioma inglés
kamixa n. camisa, playera, blusa. kamixa pɨ tɨni "la camisa esta sucio"
kɨtsiuri n. morral kɨtsiurita te mɨ teuka pine
kɨxauri n. bule , botella kuxauritsie ha mepukatu'a "echan el agua en el bule"
kɨmɨ n. gorgojo kɨmɨ 'iku pukwa'a "el gorgojo come maiz"
kapa n. venenosa kapa netse'ɨarima "me salpicó la venenosa"
kɨmeme n. estijera kɨmeme kunie rata kiema "la estijera sabe cortar mucho"
kuka n. chaquira kukakɨ waɨka meputetiwewiwa "con la chaquira hacen muchas cosas"
kɨxeme n. lampara kɨxeme nepauyehɨa "perdi mi lampara"
kanari n. guitarra kanarite karanikɨ neputiuti yuitɨwa "toco con mi guitarra"
kape n. cafe nekakai pukapemawi "mis huaraches son de color café"
kutuxie adj. gris nepuxu peukutuxie "mi burro es de color gris"
keri n. palo del diablo takai yɨwikɨta keri nepe'eni "ayer en la noche escuché al palo del diablo"
ke'uxa n. quelite xike ximeri ke'uxa nepekwai "hace rato en la mañana comi con quelite"
kauxai n. zorra taikai kauxai patsuakakai "en la tarde aullaba una zorra"
ku n. culebra, vibora takai ku nepexei "ayer vi a una culebra"
ketsɨ n. bagre takai ketsɨ nepanatiha "ayer pesque a un bagre"
kapure n. cable kapure putatai "se quemo un cable"
kayeta n. galleta kayeta nepenanai "compre galleta"
kukuri n. chile kukuri kwinie purakuku "el chile es picante"
karu n. platano karu nepekɨtɨ "fui a traer plátano"
kaxie n. uvas silvestres newaxata kaxie kwinie pure'ane "en mi cuamil hay uvas silvestres"
kexiu n. queso takai kexiu nepekunanai "ayer fui a comprar queso"
kaane n. martin pescador kaane kwinie purahawe "martin pescador sabe nadar mucho"
kɨxau n. tortilla seca kuxau nepetikwai "comi tortillas tostadas"
kaitsa n. sonaja kaitsa nepetuitɨarie "me dieron una sonaja"
kema n. cuñado nekema netseta'ini tepeku'e "me invito mi cuñado nos fuimos a sembrar"
kɨ'au n. huitlacoche kɨ'au tsinarita tepauka nɨitɨa "agregue huitlacoche al chicuatol"
kɨximɨari n. breñuz k+xim+ari tsi putiutatawe" el breñuz se prende facil"
kɨtsi n. humo k+tsi axa p+'+a" el humo uele mal"
karimuxi n. pestaña ne karimuxi kuinie pɨtɨ "mis pestañas son largos"
kɨipi n. cuello ne kɨipi neputunaxɨ "yo doble mi cuello"
kɨpa n. cabello nekɨpatsi pɨtɨtɨ "mis cabellos son cortos"
kuka tɨwame n. collar nekukatsie maxa pakama "en mi collar hay un venado"
kuxira n. cinturon kuxira axa pu'ane "el cinturon esta feo"
kɨtsiuri tɨrixi n. morralitos kɨtsiuri tsi puyewa "el morralito es pequeño"
kutsira n. machete kutsira tsi pu'ane "el machete es bonito
kaxu n. carro kaxu kuinie payɨwe "el carro es veloz"
kwerietɨ n. por favor kwerietɨ kutsiuri ne nata tuiri "por favor pasa el morral"
kemari n. un cambio de ropas kemari waɨka ne pexeiya. "tengo mucha ropa"
kerí n. keri tsi pa ane " sabe bueno "
kwitarai n. papa takai kuitarai nepetikuai "ayer comi tortillas"
kakari n. azucar pani pa kaka "el pan esta dulce"
kutuni n. camisa kamixa tsip+'ane "la camisa esta bonita"
kɨpa xikame maquina para cortar cabello k+pa xikame peuyewe "se perdio la maquina para cortar cabello"
kɨxai caries ne taru p+k+xaitsie "mi hermana tiene caries"
kana frente ne kanatsie ne pa h+nix+ nemekawetsie "me raspé en mi frente cuando me cai"
kanuwa bote para transporte kanuwatsie nepanutiya "me subí en un bote"
karutsa casco pl. karutsate ne puxu karutsaya pɨyɨwi "el casco de mi burro es negro"
katira vela pl. katirate ne katira putaxɨ "se acabo mi vela"
katseme coladera pl. katsemete ketseme neneɨ niɨtɨa nawa nepe katse "prestame tu coladera voy a cernir mi tejuino"
kaunari soga pl. kaunarite tsikeru kaunari paka tekixɨ "el becerro reventó una soga"
kauxa olote kauxa nanuta netɨa "pon el olote en la hoguera"
kawayu caballo pl. kawayutsixi kawayu peu tuxa "el caballo es de color blanco"
kawayu hata kiekame caballo de mar pl. kawayutsixi hatamete kawayu hata kiekame nepe xei "vi a un caballo de mar"
kaxapata garrapata pl. kaxapatatsixi kaxapata tsɨkɨ tsie paka "la garrapata esta en el perro"
kaxetuni carreton pl. kaxetunite kaxetuni pu'ukiratsi "el carreton esta viejo"
keka pl. kekate keka tetsu mepeku tuiri "fui a dejar un tamal a "
kerɨka aradores pl. kerɨkaxi kerɨka pauxeta "el arador es de color rojo"
ketsɨ 'itsari caldo de vagre ketsɨ 'itsari nepe mikie "me regalaron caldo de vagre"
ketse iguana pl. ketsete ketse kwinimieme pura nautsawe "la iguana sabe correr mucho"
ketse 'itsari caldo de iguana ketse 'itsari tsipa'ane "el caldo de iguana esta muy sabroso"
keuruwi
kukui dolor ne mu'u netsiu kukuine "me duele mi cabeza"
kumari comadre pl. kumaritsixi ne kumari netseku 'iwataxɨ "mi comadre me vino a visitar"
kuname ordeñador pl. kunamete kuname nepeta 'ini "invite a un ordeñador"
kuraru corral pl. kurarute kuraru kwinimieme puyewa "el corral esta demasiado grande"
kuraruxi kuraruxi ne mamatsie mepama ""
kuruxi cruz pl. kuruxite kuruxi manakawe "donde esta la cruz"
kutsunu tronco pl. kutsunute kutsunu nepeku kwei "fui a traer un tronco"
kuwiwi arcoiris pl. kuwiwite 'uwiwiyekaku kuwiwi mana puta hui "cuando estaba lloviendo se puso un arcoiris"
kuxauri bule pl. kuxaurite kuxauri tsie nunutsi peku hanɨi "fue a traer agua el niño en el bule"
kuya soldado pl. kuyaxi kuya pautsiɨraɨye "la vestimenta del soldado es de color verde"
kɨye palo pl. kɨyexi kɨye nepekɨtɨ "fui a traer leña"