Diferencia entre revisiones de «Ts»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 8: | Línea 8: | ||
|'''<u>Gramática y Variantes</u>''' | |'''<u>Gramática y Variantes</u>''' | ||
|'''<u>Ejemplo</u>''' | |'''<u>Ejemplo</u>''' | ||
|- | |- | ||
| [[Tsanku|t'''sanku''']] | | [[Tsanku|t'''sanku''']] | ||
| Línea 21: | Línea 15: | ||
|'''tsanku nunutsi putatsuaka''' "el chango bebe esta llorando" | |'''tsanku nunutsi putatsuaka''' "el chango bebe esta llorando" | ||
|- | |- | ||
|[[ | |[[Tsar|t'''sar+''']] | ||
|n. | |||
|hormiga | |||
|pl. tsar'''ɨxi''' | |||
|'''tsar+ ne tseke''' "la hormiga me mordió" | |||
|- | |||
|[[Tsapa|'''tsapa''']] | |||
|n. | |||
|mojarra | |||
|pl. tsapari | |||
|'''tsapa nepewi''''<nowiki>'agarre una mojarra''</nowiki> | |||
|- | |||
|[[Tsapu|'''tsapu''']] | |||
|n. | |||
|zapote | |||
| | |||
|'''tsapu pukwaiwa''''<nowiki>'el zapote se come''</nowiki> | |||
|- | |||
|[[Tsapa itsari|'''tsapa itsari''']] | |||
|n. | |n. | ||
| | |caldo de pescado | ||
| | |||
|'''tsapa peukarara''' "el pezcado tiene escamas" | |||
|- | |||
|[[tsakaka]] | |||
| | | | ||
|''' | |piloncillo | ||
|pl. tsakakate | |||
|'''hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ''' "el atole contiene piloncillo" | |||
|- | |||
|[[Tsinu|'''tsinu''']] | |||
|n. | |||
|perrito, cachorro | |||
|pl. tsinurixi | |||
|'''tsinu tsipɨ'ane''' "el perrito es bonito" | |||
|- | |- | ||
| [[Tsipu|t'''sipu''']] | | [[Tsipu|t'''sipu''']] | ||
| Línea 50: | Línea 74: | ||
|pl. tsik'''ɨrite''' | |pl. tsik'''ɨrite''' | ||
|'''tsikɨri tsipɨ'ane''' "el ojo de dios esta bonito" | |'''tsikɨri tsipɨ'ane''' "el ojo de dios esta bonito" | ||
|- | |- | ||
|[[Tsikeru|'''tsikeru''']] | |[[Tsikeru|'''tsikeru''']] | ||
| Línea 62: | Línea 80: | ||
|pl. tsikerutsixi | |pl. tsikerutsixi | ||
|'''tsikeru peutsinaɨye''' "el becerro es pinto | |'''tsikeru peutsinaɨye''' "el becerro es pinto | ||
|- | |- | ||
|[[Tsimɨaka waiyari|'''tsimɨaka waiyari''']] | |[[Tsimɨaka waiyari|'''tsimɨaka waiyari''']] | ||
| Línea 153: | Línea 117: | ||
| | | | ||
|'''tsinari pu kutuxie''' "el chicuatole es de color gris" | |'''tsinari pu kutuxie''' "el chicuatole es de color gris" | ||
|- | |- | ||
|[[tsikupeine]] | |[[tsikupeine]] | ||
| Línea 183: | Línea 141: | ||
|pl. tsinakarite | |pl. tsinakarite | ||
|'''tsinakari mepu 'iteɨta''' "tienen un arbol de limon" | |'''tsinakari mepu 'iteɨta''' "tienen un arbol de limon" | ||
|- | |||
|[[Tsikwai|'''tsikwai''']] | |||
|n. | |||
|arrayan | |||
| | |||
|'''tsikwai pukwaiwa''''<nowiki>'el arrayan se come''</nowiki> | |||
|- | |||
|[[Tsɨkɨ|'''tsɨkɨ''']] | |||
|n. | |||
|perro | |||
|pl. ts'''ɨikɨri''' | |||
|'''tsɨkɨ tiyukewe''' "el perro muerde" | |||
|- | |||
|[[Tsɨkɨ huname|'''tsɨkɨ huname''']] | |||
|n. | |||
|quita cejas | |||
| | |||
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas está bonito" | |||
|- | |||
|[[Tsuumé|'''tsuumé''']] | |||
|n. | |||
|moco | |||
| | |||
|'''nunutsi yutsume peuku'itiwa'''"el niño se esta limpiando el moco" | |||
|- | |||
|[[Tsurakai|'''tsurakai''']] | |||
|n. | |||
|pajaro carpintero | |||
| | |||
|'''tsurakai k+yetsie pakie'''<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki> | |||
|- | |||
|[[Tsuri|'''tsuri''']] | |||
|n. | |||
|nariz | |||
| | |||
|'''netsurita xuriya wakane'''<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki> | |||
|- | |||
|[[Tsuira|'''tsuira''']] | |||
|n. | |||
|tortilla gruesa | |||
| | |||
|'''nekutsi tsuira pekwakai''' "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa" | |||
|} | |} | ||
Revisión del 21:06 19 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| tsanku | n. | chango | pl. tsankuri | tsanku nunutsi putatsuaka "el chango bebe esta llorando" |
| tsar+ | n. | hormiga | pl. tsarɨxi | tsar+ ne tseke "la hormiga me mordió" |
| tsapa | n. | mojarra | pl. tsapari | tsapa nepewi''agarre una mojarra'' |
| tsapu | n. | zapote | tsapu pukwaiwa''el zapote se come'' | |
| tsapa itsari | n. | caldo de pescado | tsapa peukarara "el pezcado tiene escamas" | |
| tsakaka | piloncillo | pl. tsakakate | hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ "el atole contiene piloncillo" | |
| tsinu | n. | perrito, cachorro | pl. tsinurixi | tsinu tsipɨ'ane "el perrito es bonito" |
| tsipu | n. | chivo | pl. tsipuri | ne tsipu nepexeiya"yo tengo un chivo" |
| tsiɨraɨye | adj. | verde | maku pɨtsiɨraɨye "el mango es verde" | |
| tsinaɨye | adj. | pinto | ´iku pɨtsitsinawi "el maiz es pinto " | |
| tsikɨri | n. | ojo de dios | pl. tsikɨrite | tsikɨri tsipɨ'ane "el ojo de dios esta bonito" |
| tsikeru | n. | becerro | pl. tsikerutsixi | tsikeru peutsinaɨye "el becerro es pinto |
| tsimɨaka waiyari | n. | carne de ardilla | tsimɨaka waiyari tsipa'ane "la carne de ardilla esta bien sabrosa" | |
| tsimɨaka | n. | ardilla | pl. tsimɨakarixi | tsimɨaka kunie pɨrawieriwe "la ardilla se sabe colgar mucho" |
| tsinakari xawari | n. | hoja de limon | netaru pekukukai tsinakari xawari nepeika'etsiri
"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon " | |
| tsixai | n. | insecto (cuál?) | pl. tsixaitsi | tsixai tiyu keweni "el insecto muerde" |
| tsinarixa | n. | agrimilla | tsinarixa kunie pɨɨtɨtɨ "las lagrimillas estan altos" | |
| tsinari | n. | chicuatole | tsinari pu kutuxie "el chicuatole es de color gris" | |
| tsikupeine | peine | pl. tsikupeinete | tsiku peine nepe xeiya "tengo un peine" | |
| tsikurati | chocolate | retsi tsukurati nɨkama nepanu'i "tome leche con chocolate" | ||
| tsimeku | monedero | pl. tsimekute | ne tsimeku puyewaki "mi monedero esta vacio" | |
| tsinakari | limon | pl. tsinakarite | tsinakari mepu 'iteɨta "tienen un arbol de limon" | |
| tsikwai | n. | arrayan | tsikwai pukwaiwa''el arrayan se come'' | |
| tsɨkɨ | n. | perro | pl. tsɨikɨri | tsɨkɨ tiyukewe "el perro muerde" |
| tsɨkɨ huname | n. | quita cejas | tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane "la quita cejas está bonito" | |
| tsuumé | n. | moco | nunutsi yutsume peuku'itiwa"el niño se esta limpiando el moco" | |
| tsurakai | n. | pajaro carpintero | tsurakai k+yetsie pakie''el pajaro tiene un nido'' | |
| tsuri | n. | nariz | netsurita xuriya wakane''el mi nariz salio sangre'' | |
| tsuira | n. | tortilla gruesa | nekutsi tsuira pekwakai "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa" |