Diferencia entre revisiones de «Ts»

De Wiiki
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Ubaldo (discusión | contribs.)
Sin resumen de edición
Línea 8: Línea 8:
|'''<u>Gramática y Variantes</u>'''
|'''<u>Gramática y Variantes</u>'''
|'''<u>Ejemplo</u>'''
|'''<u>Ejemplo</u>'''
|-
|[[Tsinu|'''tsinu''']]
|n.
|perrito, cachorro
|pl. tsinurixi
|'''tsinu tsipɨ'ane''' "el perrito es bonito"
|-
|-
| [[Tsanku|t'''sanku''']]
| [[Tsanku|t'''sanku''']]
Línea 21: Línea 15:
|'''tsanku nunutsi putatsuaka''' "el chango bebe esta llorando"
|'''tsanku nunutsi putatsuaka''' "el chango bebe esta llorando"
|-
|-
|[[Tsuumé|'''tsuumé''']]
|[[Tsar|t'''sar+''']]
|n.
|hormiga
|pl. tsar'''ɨxi'''
|'''tsar+ ne tseke''' "la hormiga me mordió"
|-
|[[Tsapa|'''tsapa''']]
|n.
|mojarra
|pl. tsapari
|'''tsapa nepewi''''<nowiki>'agarre una mojarra''</nowiki>
|-
|[[Tsapu|'''tsapu''']]
|n.
|zapote
|
|'''tsapu pukwaiwa''''<nowiki>'el zapote se come''</nowiki>
|-
|[[Tsapa itsari|'''tsapa itsari''']]
|n.
|n.
|moco
|caldo de pescado
|
|'''tsapa peukarara''' "el pezcado tiene escamas"
|-
|[[tsakaka]]
|
|
|'''nunutsi yutsume peuku'itiwa'''"el niño se esta limpiando el moco"
|piloncillo
|pl. tsakakate
|'''hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ''' "el atole contiene piloncillo"
|-
|[[Tsinu|'''tsinu''']]
|n.
|perrito, cachorro
|pl. tsinurixi
|'''tsinu tsipɨ'ane''' "el perrito es bonito"
|-
|-
| [[Tsipu|t'''sipu''']]
| [[Tsipu|t'''sipu''']]
Línea 50: Línea 74:
|pl. tsik'''ɨrite'''
|pl. tsik'''ɨrite'''
|'''tsikɨri tsipɨ'ane''' "el ojo de dios esta bonito"
|'''tsikɨri tsipɨ'ane''' "el ojo de dios esta bonito"
|-
|[[Tsɨkɨ|'''tsɨkɨ''']]
|n.
|perro
|pl. ts'''ɨikɨri'''
|'''tsɨkɨ tiyukewe''' "el perro muerde"
|-
|-
|[[Tsikeru|'''tsikeru''']]
|[[Tsikeru|'''tsikeru''']]
Línea 62: Línea 80:
|pl. tsikerutsixi
|pl. tsikerutsixi
|'''tsikeru peutsinaɨye''' "el becerro es pinto
|'''tsikeru peutsinaɨye''' "el becerro es pinto
|-
|[[Tsɨkɨ huname|'''tsɨkɨ huname''']]
|n.
|quita cejas
|
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas está bonito"
|-
|[[Tsar|t'''sar+''']]
|n.
|hormiga
|pl. tsar'''ɨxi'''
|'''tsar+ ne tseke''' "la hormiga me mordió"
|-
|[[Tsikwai|'''tsikwai''']]
|n.
|arrayan
|
|'''tsikwai pukwaiwa''''<nowiki>'el arrayan se come''</nowiki>
|-
|[[Tsapa|'''tsapa''']]
|n.
|mojarra
|pl. tsapari
|'''tsapa nepewi''''<nowiki>'agarre una mojarra''</nowiki>
|-
|[[Tsurakai|'''tsurakai''']]
|n.
|pajaro carpintero
|
|'''tsurakai k+yetsie pakie'''<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki>
|-
|[[Tsuri|'''tsuri''']]
|n.
|nariz
|
|'''netsurita xuriya wakane'''<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki>
|-
|[[Tsapu|'''tsapu''']]
|n.
|zapote
|
|'''tsapu pukwaiwa''''<nowiki>'el zapote se come''</nowiki>
|-
|[[Tsapa itsari|'''tsapa itsari''']]
|n.
|caldo de pescado
|
|'''tsapa peukarara''' "el pezcado tiene escamas"
|-
|[[Tsuira|'''tsuira''']]
|n.
|tortilla gruesa
|
|'''nekutsi tsuira pekwakai''' "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
|-
|-
|[[Tsimɨaka waiyari|'''tsimɨaka waiyari''']]
|[[Tsimɨaka waiyari|'''tsimɨaka waiyari''']]
Línea 153: Línea 117:
|
|
|'''tsinari pu kutuxie''' "el chicuatole es de color gris"
|'''tsinari pu kutuxie''' "el chicuatole es de color gris"
|-
|[[tsakaka]]
|
|piloncillo
|pl. tsakakate
|'''hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ''' "el atole contiene piloncillo"
|-
|-
|[[tsikupeine]]
|[[tsikupeine]]
Línea 183: Línea 141:
|pl. tsinakarite
|pl. tsinakarite
|'''tsinakari mepu 'iteɨta''' "tienen un arbol de limon"
|'''tsinakari mepu 'iteɨta''' "tienen un arbol de limon"
|-
|[[Tsikwai|'''tsikwai''']]
|n.
|arrayan
|
|'''tsikwai pukwaiwa''''<nowiki>'el arrayan se come''</nowiki>
|-
|[[Tsɨkɨ|'''tsɨkɨ''']]
|n.
|perro
|pl. ts'''ɨikɨri'''
|'''tsɨkɨ tiyukewe''' "el perro muerde"
|-
|[[Tsɨkɨ huname|'''tsɨkɨ huname''']]
|n.
|quita cejas
|
|'''tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane''' "la quita cejas está bonito"
|-
|[[Tsuumé|'''tsuumé''']]
|n.
|moco
|
|'''nunutsi yutsume peuku'itiwa'''"el niño se esta limpiando el moco"
|-
|[[Tsurakai|'''tsurakai''']]
|n.
|pajaro carpintero
|
|'''tsurakai k+yetsie pakie'''<nowiki>''</nowiki>el pajaro tiene un nido<nowiki>''</nowiki>
|-
|[[Tsuri|'''tsuri''']]
|n.
|nariz
|
|'''netsurita xuriya wakane'''<nowiki>''el mi nariz salio sangre''</nowiki>
|-
|[[Tsuira|'''tsuira''']]
|n.
|tortilla gruesa
|
|'''nekutsi tsuira pekwakai''' "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"
|}
|}

Revisión del 21:06 19 jul 2025

· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·


Wixárika Clase léxico Español Gramática y Variantes Ejemplo
tsanku n. chango pl. tsankuri tsanku nunutsi putatsuaka "el chango bebe esta llorando"
tsar+ n. hormiga pl. tsarɨxi tsar+ ne tseke "la hormiga me mordió"
tsapa n. mojarra pl. tsapari tsapa nepewi''agarre una mojarra''
tsapu n. zapote tsapu pukwaiwa''el zapote se come''
tsapa itsari n. caldo de pescado tsapa peukarara "el pezcado tiene escamas"
tsakaka piloncillo pl. tsakakate hamuitsi tsakaka punɨ'ɨ "el atole contiene piloncillo"
tsinu n. perrito, cachorro pl. tsinurixi tsinu tsipɨ'ane "el perrito es bonito"
tsipu n. chivo pl. tsipuri ne tsipu nepexeiya"yo tengo un chivo"
tsiɨraɨye adj. verde maku pɨtsiɨraɨye "el mango es verde"
tsinaɨye adj. pinto ´iku pɨtsitsinawi "el maiz es pinto "
tsikɨri n. ojo de dios pl. tsikɨrite tsikɨri tsipɨ'ane "el ojo de dios esta bonito"
tsikeru n. becerro pl. tsikerutsixi tsikeru peutsinaɨye "el becerro es pinto
tsimɨaka waiyari n. carne de ardilla tsimɨaka waiyari tsipa'ane "la carne de ardilla esta bien sabrosa"
tsimɨaka n. ardilla pl. tsimɨakarixi tsimɨaka kunie pɨrawieriwe "la ardilla se sabe colgar mucho"
tsinakari xawari n. hoja de limon netaru pekukukai tsinakari xawari nepeika'etsiri

"mi hermanito tenia tos y le prepare hoja de limon "

tsixai n. insecto (cuál?) pl. tsixaitsi tsixai tiyu keweni "el insecto muerde"
tsinarixa n. agrimilla tsinarixa kunie pɨɨtɨtɨ "las lagrimillas estan altos"
tsinari n. chicuatole tsinari pu kutuxie "el chicuatole es de color gris"
tsikupeine peine pl. tsikupeinete tsiku peine nepe xeiya "tengo un peine"
tsikurati chocolate retsi tsukurati nɨkama nepanu'i "tome leche con chocolate"
tsimeku monedero pl. tsimekute ne tsimeku puyewaki "mi monedero esta vacio"
tsinakari limon pl. tsinakarite tsinakari mepu 'iteɨta "tienen un arbol de limon"
tsikwai n. arrayan tsikwai pukwaiwa''el arrayan se come''
tsɨkɨ n. perro pl. tsɨikɨri tsɨkɨ tiyukewe "el perro muerde"
tsɨkɨ huname n. quita cejas tsɨkɨ hɨname tsipɨ'ane "la quita cejas está bonito"
tsuumé n. moco nunutsi yutsume peuku'itiwa"el niño se esta limpiando el moco"
tsurakai n. pajaro carpintero tsurakai k+yetsie pakie''el pajaro tiene un nido''
tsuri n. nariz netsurita xuriya wakane''el mi nariz salio sangre''
tsuira n. tortilla gruesa nekutsi tsuira pekwakai "mi abuela estaba comiendo tortilla gruesa"