Diferencia entre revisiones de «H»
Ir a la navegación
Ir a la búsqueda
Sin resumen de edición |
Sin resumen de edición |
||
| Línea 86: | Línea 86: | ||
|'''hatɨa nemanutɨa tsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarre una cucaracha de agua" | |'''hatɨa nemanutɨa tsie harapai nepewi''' "cuando fui al rio agarre una cucaracha de agua" | ||
|- | |- | ||
| | |haxí | ||
|n. | |n. | ||
|huaje | |huaje | ||
| Línea 139: | Línea 139: | ||
| | | | ||
|'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | |'''netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi''' "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | ||
|- | |||
|h'''ɨayame''' | |||
| | |||
|faja | |||
|hɨayamete | |||
|'''nekutsi hɨayame netseta wewiri''' "mi abuela me hizo una faja" | |||
|- | |||
|h'''ɨ'''tsiwame | |||
| | |||
|silbato | |||
|hɨtsiwamete | |||
|'''hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai''' "ahi andaba con un silbato" | |||
|- | |||
|h'''ɨxi''' | |||
| | |||
|ojo | |||
|hɨxite | |||
|'''ne hɨxi punetsiu kukuine''' "me duele mi ojo" | |||
|- | |||
|ha mume | |||
| | |||
|frijoles en agua | |||
| | |||
|'''ximeri ha mumekɨ teputekwai''' "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" | |||
|} | |} | ||
Revisión del 05:26 3 jul 2025
· ′A · 'E · H · ′I · ′Ɨ · K · Kw · M · N · P · R · T · Ts · U · W · X · Y ·
| Wixárika | Clase léxico | Español | Gramática y Variantes | Ejemplo |
| há | n. | agua | há nepɨ rɨriiya | |
| hána | v. | arrastrar, jalar alguna animal o cosa con asa | ||
| háka | n. | 1. carrizo; 2. hambre | ||
| hakátɨa | v. | hacer pasar hambre; hacer ayunar | ||
| hayewaxi | n. | guayaba | hayewaxite pl | hayewaxi kwakuaxitɨ tsipa 'ane "la guayaba madura esta rica" |
| hakukuri | n. | chile huajillo | hakukuri pu wawaki "el chile huajillo estan secos" | |
| huye | n. | camino | huyetsie nepu mie " voy en el camino" | |
| hamuitsi | n. | atole | hamuitsi pa kaka " el atole esta dulce" | |
| hɨri | n. | montaña | hɨri warie tau peyu ti neika "detras del sol sale el sol" | |
| huka | barriga | nemutiuti kwa'a tsie neputa h+p+rike "cuando como se llena mi barriga" | ||
| haitsɨ | n. | tejon | tsɨkɨ haitsɨ pe wi "el perro agarro un tejon" | |
| hakuxa | n, | otate | hakuxa nepetikwai "comi otate tierno" | |
| harapai | n. | cucaracha de agua | hatɨa nemanutɨa tsie harapai nepewi "cuando fui al rio agarre una cucaracha de agua" | |
| haxí | n. | huaje | takai haxí nepeku pii "ayer fui a cortar huajes" | |
| huku | n. | pino | takai huku nepe kuxite "ayer fui a cortar pino" | |
| harɨka | n. | foca | takai ximeri harɨka hata nepexei "ayer en la mañana vi una foca" | |
| haikɨ | n. | vivora | takai kuu nepe xei hau yuawime "ayer mire una víbora de color azul" | |
| haxi | n. | cocodrilo | takai haxi netseanukuwei "ayer un cocodrilo me persiguio" | |
| haɨtɨxi | n. | paloma | takai haɨtɨxi nepemi "ayer mate a una paloma" | |
| haɨri | n. | fruta de capomo | takai haɨri nepekɨtɨ "ayer fui a traer fruta de capomo" | |
| hareku | n. | lombris | hareku nehanuwieka nepeti kwaitsɨpaxɨ "puse un lombriz a mi ansuelo para ponerme a pescar" | |
| hayewaxi xawari | hoja de guayaba | netaru pu hakwitakai, hayewaxi xawari ne pika 'etsi "mi hermano tenia diarrea y le tuve que preparar hoja de guayaba" | ||
| hɨayame | faja | hɨayamete | nekutsi hɨayame netseta wewiri "mi abuela me hizo una faja" | |
| hɨtsiwame | silbato | hɨtsiwamete | hɨtsiwame hatutu mana peyeikakai "ahi andaba con un silbato" | |
| hɨxi | ojo | hɨxite | ne hɨxi punetsiu kukuine "me duele mi ojo" | |
| ha mume | frijoles en agua | ximeri ha mumekɨ teputekwai "en la mañana desayunamos con frijoles en agua" |